Ramji Malojirao Ambedkar

• Author: Dinkar Kakade
• Category: Non-Fiction
• Pages: 180

Book Preview

दिनकर विष्णू काकडे लिखित “सुभेदार मेजर रामजी मालोजीराव आंबेडकर” हा चरित्रग्रंथ केवळ एका व्यक्तीचे जीवनचरित्र नसून, तो भारतीय सामाजिक परिवर्तनाच्या इतिहासातील एक मूलभूत आणि दुर्लक्षित घटक उलगडणारा अभ्यासपूर्ण दस्तऐवज आहे. हा ग्रंथ वाचताना जाणवते की, इतिहासात ज्या व्यक्तिमत्त्वांनी प्रकाशझोत मिळवला, त्यांच्या मागे उभ्या असलेल्या सावल्या, त्या मुळातच त्या प्रकाशाच्या निर्मितीचे कारण असतात. रामजी आंबेडकर हे असेच एक ‘पायाचा दगड’ ठरणारे व्यक्तिमत्त्व आहे. डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर यांच्या अद्वितीय कार्याचा विचार करताना आपण त्यांच्या प्रज्ञेचा, संघर्षाचा आणि योगदानाचा गौरव करतो; परंतु त्या महान कार्यामागील संस्कार, शिस्त, आणि मूल्यांचा पाया घालणाऱ्या त्यांच्या पित्याचा विचार क्वचितच होतो. हाच विसरलेला इतिहास उलगडण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य काकडे यांनी या ग्रंथातून केले आहे. रामजी आंबेडकर यांचे व्यक्तिमत्त्व लेखकाने अत्यंत बहुआयामी पद्धतीने उभे केले आहे. ब्रिटिश सैन्यात शिपायापासून सुभेदार मेजरपर्यंत पोहोचलेले रामजी हे केवळ सैनिक नव्हते, तर ते शिस्तप्रिय, कर्तव्यनिष्ठ आणि दूरदृष्टीचे विचारवंत होते. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात कठोरता आणि करुणा, शिस्त आणि माया, बुद्धिमत्ता आणि संवेदनशीलता यांचा अद्भुत संगम दिसून येतो. भीमरावांचे बालपण अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत गेले. आईचे अकाली निधन, आर्थिक अडचणी आणि सामाजिक भेदभाव यामुळे परिस्थिती अत्यंत कठीण होती. अशा वेळी रामजींनी केवळ पित्याची भूमिका न निभावता, ‘आई’ची माया, ‘गुरू’चे मार्गदर्शन आणि ‘संस्कारका'ची जबाबदारी एकहाती पार पाडली. स्वतः उपाशी राहून मुलाला शिक्षणासाठी आवश्यक पुस्तके पुरविणे, त्याच्या अभ्यासावर लक्ष ठेवणे, आणि त्याच्या मनात स्वाभिमान व जिद्द निर्माण करणे ही त्यांची कार्यपद्धती होती. या ग्रंथाचा गाभा म्हणजे ‘संस्कारांची परंपरा’. रामजींनी भीमरावांच्या मनात शिक्षणाची आवड, शिस्तीची जाणीव आणि अन्यायाविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा रुजवली. “सोनं अग्नीतून तावून सुलाखून निघतं” या उक्तीप्रमाणे त्यांनी आपल्या मुलाला कठोरतेच्या आणि प्रेमाच्या मिश्रणातून घडवले. त्यांच्या शिस्तप्रियतेमुळे भीमरावांमध्ये आत्मनियंत्रण आणि ध्येयप्राप्तीची जिद्द निर्माण झाली. लेखकाने अत्यंत प्रभावी उपमा आणि रूपकांचा वापर करून रामजींच्या योगदानाचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे. “पायाचा दगड दिसत नाही, पण इमारतीचा पाया तोच असतो” ही संकल्पना या संपूर्ण ग्रंथाचा केंद्रबिंदू आहे. तसेच “वृक्षाच्या फांद्या आकाशाला भिडतात, पण मुळे जमिनीत दडलेली असतात” या प्रतिमेद्वारे रामजींचे योगदान सूक्ष्म पण अत्यंत प्रभावीपणे व्यक्त केले आहे. या चरित्राचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची भावनिक खोली. लेखकाने कुठेही कृत्रिमता न आणता, अत्यंत सहज आणि ओघवत्या भाषेत रामजींच्या जीवनातील प्रसंग मांडले आहेत. वाचकांचे प्रत्येक प्रसंगाशी भावनिक नाते जोडले जाते. विशेषतः पिता-पुत्रातील नात्याचे चित्रण अत्यंत हृदयस्पर्शी आहे. या ग्रंथात रामजींच्या सामाजिक जाणिवेवरही प्रकाश टाकण्यात आला आहे. अस्पृश्य समाजाच्या दुर्दशेची जाणीव असलेले रामजी आपल्या मुलाच्या माध्यमातून समाजपरिवर्तनाचे स्वप्न पाहतात. त्यांच्या मनातील ही तळमळच पुढे बाबासाहेबांच्या रूपाने साकार होते. त्यामुळे हा ग्रंथ केवळ एका कुटुंबाचा इतिहास नसून, तो संपूर्ण समाजाच्या जागृतीचा प्रवास आहे. दिनकर काकडे यांच्या लेखनशैलीची वैशिष्ट्ये म्हणजे साधेपणा, प्रभावीपणा आणि विचारप्रधानता. त्यांनी ऐतिहासिक संदर्भ, वैयक्तिक अनुभव आणि भावनिक अभिव्यक्ती यांचा समतोल साधला आहे. त्यामुळे हा ग्रंथ अभ्यासकांसाठी जितका महत्त्वाचा आहे, तितकाच सामान्य वाचकासाठी प्रेरणादायी ठरतो. समारोप करताना असे म्हणावेसे वाटते की, “सुभेदार मेजर रामजी मालोजीराव आंबेडकर” हा ग्रंथ एका महान पित्याच्या अदृश्य पण भव्य योगदानाची साक्ष देतो. हा केवळ चरित्रग्रंथ नाही, तर तो संस्कार, त्याग, शिस्त आणि प्रेम यांचा जीवनमंत्र देणारा दस्तऐवज आहे. रामजी ते भीमराव हा प्रवास म्हणजे केवळ एका कुटुंबाची कथा नसून, तो भारतीय समाजाच्या नवचेतनेचा इतिहास आहे. या ग्रंथातून लेखकाने इतिहासातील ‘पडद्याआड’ राहिलेल्या व्यक्तिमत्त्वाला योग्य तो सन्मान दिला आहे आणि हेच या साहित्यकृतीचे सर्वात मोठे यश ठरते. - दिलीप भोसले