All Publishers

साहित्य हे मनोभावनांचे प्रतिबिंब असते. एखाद्या लेखकाच्या लेखणीतील शब्द त्याच्या संवेदनशीलतेची, अनुभूतीची आणि समाजाप्रती असलेल्या निष्ठेची साक्ष देत असतात. प्रा. रमाकांत दीक्षित यांच्या साहित्यात हीच संवेदनशीलता लयबद्धपणे प्रत्ययास येते. कथा, कविता, ललित लेख आणि चरित्रग्रंथ या विविध साहित्यातून त्यांनी स्वतःची एक स्वतंत्र ओळख निर्माण केली आहे. त्यांच्या लेखनशैलीत ग्रामीण संस्कृतीचे रंग, सामाजिक जाणिवांची खोली आणि अनुभवांचे दर्शन होते.

प्रा. रमाकांत दीक्षित यांचा जन्म सातारा जिल्ह्यातील खटाव तालुक्यातील कलेढोण या गावी झाला. ही भूमी संत, साहित्यिक आणि विचारवंतांनी समृद्ध केलेली आहे. ग्रामीण भागात जन्मलेले लेखक जेव्हा आपल्या लेखणीतून गावकथांचे, मातीतील गंधाचे आणि संस्कारपरंपरेचे दर्शन घडवतात, तेव्हा त्यांचे लेखन अधिक प्रभावी आणि मनाला भिडणारे ठरते.

फलटणमध्ये वास्तव्य असलेल्या प्रा. दीक्षित यांनी आपल्या लेखनातून सामाजिक प्रश्न, व्यक्तिमत्त्व विकास, परंपरा आणि आधुनिकतेचा संगम, शिक्षणसंस्कार, मित्र-मैत्रिणींचे भावबंध आणि निसर्गसौंदर्य यांचा विलक्षण मिलाफ साधला आहे. त्यांचे शब्द केवळ काळजाला भिडत नाहीत, तर ते मनाची मशागत करतात, विचारप्रक्रियेवर प्रभाव टाकतात आणि वाचकांच्या मनात एक सकारात्मक ऊर्जा निर्माण करतात.

त्यांची लेखनशैली ही अत्यंत प्रवाही, ओघवती आणि चित्रमय आहे. शब्दांची निवड ही साधी असूनही अर्थपूर्ण आहे. त्यातील नाद, लय आणि गेयता मनाला भावणारी आहे. लेखकाने केवळ घटना सांगितलेल्या नाहीत, तर त्या अनुभवत असल्याचा प्रत्यय वाचकाला देतात. त्यामुळे त्यांचे लेखन हे केवळ निवेदन न राहता आत्मानुभूतीच्या प्रवासात घेऊन जाते.

विशेषतः गावा-भावाचे वर्णन करताना त्यांची शब्दकळा अधिकच जिवंत होते. गावातील निसर्ग, तेथील वातावरण, माणसांची बोलीभाषा, संस्कृती, त्यांचे साधेपण आणि त्यातील गहिवर हे सारे काही त्यांच्या लेखनातून प्रत्ययास येते. त्यामुळे वाचक आपसूकच त्या आठवणीत रमतो.

त्यांचे लेखन केवळ भावनिक नाही, तर त्यात शिक्षण आणि जीवनमूल्यांचा विचारसुद्धा प्रकर्षाने आढळतो. शिक्षण म्हणजे केवळ पुस्तकी ज्ञान नव्हे, तर ते संस्कार, व्यवहारज्ञान आणि चारित्र्यसंवर्धन यांचा मिलाफ आहे, असे प्रा. दीक्षित आपल्या लेखनातून सांगतात.

प्रा. दीक्षित यांच्या लेखनात गावकथांचे विशेष स्थान आहे. लहानपणीच्या आठवणी, सण-उत्सव, गावी असलेल्या परंपरा, निसर्गाची साथ आणि माणसांतील प्रेमभावना या गोष्टी त्यांनी अत्यंत संवेदनशीलतेने टिपल्या आहेत.

त्यांची शब्दरचना ही नेहमीच अनुभवांना सजीव करणारी असते. एखाद्या साध्या प्रसंगाचे वर्णन करताना त्यातील सूक्ष्म बारकावे टिपण्याची त्यांची हातोटी विलक्षण आहे. त्यामुळे वाचक स्वतःला त्या घटनांमध्ये प्रत्यक्ष उपस्थित असल्याचा अनुभव घेतो.

प्रा. रमाकांत दीक्षित यांनी साहित्यप्रवासात फक्त स्वतःच्या अनुभवांवर आधारित लेखन केले नाही, तर त्यांनी संतचरित्र लिहून भारतीय संस्कृतीचा वारसाही जपला आहे. संतश्रेष्ठ नरहरी सोनार हा त्यांचा चरित्रग्रंथ म्हणजे भक्तिरसाचा अखंड स्रोत आहे.

संत नरहरी सोनार यांचे जीवनकार्य, त्यांचे विचार, समाजाला दिलेली दिशा आणि त्यांचे संतत्त्व यांचे सखोल विश्लेषण त्यांनी या ग्रंथात केले आहे. यातून त्यांच्या अध्ययनाची खोली आणि समाजाप्रती असलेली निष्ठा स्पष्ट होते.

प्रा. रमाकांत दीक्षित यांचे संपूर्ण साहित्य वाचकांच्या मनावर एक अमीट ठसा उमटवते. त्यांच्या लेखनातून केवळ करमणूक होत नाही, तर वाचकाच्या मनात संस्कारांचे झरे आणि आनंद-उत्साहाचे प्रवाह निर्माण होतात.

आजच्या धकाधकीच्या युगात अशी साहित्यसंपदा मनाला उभारी देणारी आहे. त्यांच्या साहित्यकृतींना लाभलेली लोकप्रियता ही त्यांच्या लेखनकौशल्याची साक्ष आहे. त्यांचे ललित लेख हे केवळ व्यक्तिचित्रण नाहीत, तर ते एका संपूर्ण समाजाच्या अंतरंगाचा आरसा आहेत.

त्यांच्या पुढील साहित्यकृतीसाठीही वाचक उत्सुक आहेत. त्यांनी ग्रामीण आणि शहरी जीवनातील बदल, शिक्षणातील नव्या दिशा, समाजातील मूल्यबदल आणि सांस्कृतिक परिवर्तन यांवर अधिक लेखन करावे, अशी अपेक्षा आहे.

त्यांची लेखनशैली ही अत्यंत सहज, ओघवती आणि गहिरा परिणाम करणारी आहे. त्यामुळे त्यांचे साहित्य केवळ शब्दांचे खेळ वाटत नाही, तर ते जीवनाचा गाभा उलगडणारे आणि समाजाला दिशा देणारे ठरते.

नीलम माणगावे - एक अष्टपैलू साहित्यिक प्रवास

साहित्य क्षेत्र हे केवळ कल्पनाविश्व नव्हे, तर वास्तवाशी नाते जोडणारे, संस्कृतीचे प्रतिबिंब उमटवणारे आणि समाजप्रबोधनाचे प्रभावी माध्यम आहे. या साहित्यिक विश्वात स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण करणाऱ्या, विविध साहित्य प्रकारांमध्ये लीलया मुशाफिरी करणाऱ्या लेखिका नीलम माणगावे यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. त्यांच्या लेखन प्रवासाचा मागोवा घेतल्यास केवळ शब्दांचा नव्हे, तर सामाजिक जाणिवांचा, अनुभवांच्या ठेव्याचा आणि संवेदनशील विचारांचा अद्वितीय संगम आपल्याला दिसतो.

नीलम माणगावे या गृहिणी असूनही त्यांनी आपल्या लेखणीच्या बळावर मराठी साहित्यविश्वात भरीव कार्य केले आहे. कथा, कविता, कादंबरी, लोकसाहित्य, सामाजिक आणि वैचारिक लेख, संपादकीय, समीक्षणात्मक लेखन, संशोधनपर लिखाण, बालसाहित्य, कुमारसाहित्य, प्रवासवर्णन, आत्मकथन अशा विविध साहित्यप्रकारांमध्ये त्यांनी आपली लेखणी ताकदीने चालवली आहे. त्यांच्या लेखनातून ग्रामीण व शहरी संस्कृतींचे विविध पैलू, मानवी भावभावनांचे सूक्ष्म विश्लेषण, स्त्रीमनाचा ठाव घेतलेले विचार आणि समाजप्रबोधनाचा ध्यास दिसून येतो.

साहित्याचा आवाका केवळ प्रतिभेनेच नव्हे, तर सातत्याने केलेल्या कष्टांनीही मोजला जातो. नीलम माणगावे यांच्या साहित्यिक प्रवासाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांच्या प्रकाशित ग्रंथसंख्येचा भव्य आकडा—७६ पुस्तके! या पुस्तकांमध्ये कथा, कविता, कादंबऱ्या, बालसाहित्य, संशोधनपर ग्रंथ यांचा समावेश आहे. प्रत्येक पुस्तक समाजाच्या एखाद्या ना एखाद्या अंगाला स्पर्श करते आणि वाचकांना विचार करायला प्रवृत्त करते.

त्यांच्या साहित्यसेवेचा विस्तार केवळ स्वतंत्र लेखनाकडे मर्यादित नसून संपादन क्षेत्रातही त्यांनी आपली प्रतिभा दाखवली. 'प्रगती आणि जिन विजय' तसेच 'तीर्थंकर' या नियतकालिकांमध्ये त्यांनी सहसंपादक म्हणून भरीव योगदान दिले. याशिवाय इंद्रधनुष्य या मासिकासाठी त्या सल्लागार म्हणून कार्यरत आहेत.

साहित्यिक चर्चासत्रे, परिसंवाद, कथाकथन आणि कविता वाचन या माध्यमांतून लेखन वाचकांपर्यंत प्रभावीपणे पोहोचते. नीलम माणगावे यांनी अनेक साहित्य संमेलनांमध्ये सहभाग घेतला आहे. कथाकथन, कविता वाचन यासह त्यांनी कवी संमेलन आणि साहित्य संमेलन अध्यक्षपदही भूषवले आहे. विशेषतः २००७ मध्ये मॉरिशस येथे आयोजित कवयित्री संमेलनात त्यांचा सहभाग वैशिष्ट्यपूर्ण ठरला.

साहित्य हे केवळ ग्रंथरूपीच न राहता, श्राव्य माध्यमांतूनही वाचकांपर्यंत पोहोचणे महत्त्वाचे असते. सांगली, कोल्हापूर, सोलापूर आणि औरंगाबाद आकाशवाणी केंद्रांवर त्यांनी कथाकथन, कविता वाचन आणि कौटुंबिक श्रुतिका लेखन केले आहे.

एखाद्या साहित्यकृतीला मिळणारा पुरस्कार हा केवळ त्या लेखकाच्या प्रतिभेचा सन्मान नसून, समाजाने त्या लेखनाला दिलेली दाद असते. नीलम माणगावे यांच्या तीन पुस्तकांना महाराष्ट्र शासनाचा प्रतिष्ठित राज्य पुरस्कार मिळाला आहे:

१) शांते तू जिंकलीस – कथासंग्रह
२) डॉलीची धमाल – बालकादंबरी
३) निर्भया लढते आहे – कथासंग्रह

याशिवाय, यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठ, नाशिक चा बाबुराव बागूल पुरस्कार (साक्षीदार कथासंग्रहासाठी), महाराष्ट्र साहित्य परिषद, पुणे चा कुसुमाग्रज पुरस्कार (खचू लागली भुई कवितासंग्रहासाठी) आणि ना. घ. देशपांडे पुरस्कार (एकूण कवितालेखनासाठी) हे त्यांना प्राप्त झालेले महत्त्वाचे पुरस्कार आहेत. त्यांच्या नावावर एकूण ५५ विविध साहित्य पुरस्कार आहेत, जे त्यांच्या लेखनाची प्रतिष्ठा अधोरेखित करतात.

नीलम माणगावे यांच्या साहित्याची महत्ता शैक्षणिक क्षेत्रातही अधोरेखित झाली आहे. त्यांच्या अनेक कथा आणि कविता महाराष्ट्र व कर्नाटक राज्यांच्या विविध इयत्तांच्या पाठ्यपुस्तकांमध्ये समाविष्ट आहेत. यामध्ये 'सत्कार', 'स्पर्श', 'प्रसाद', 'पैंजण' यांसारख्या कथांचा आणि 'कोणापासून काय घ्यावे?' कवितेचा समावेश आहे. याशिवाय, मुंबई विद्यापीठ, शिवाजी विद्यापीठ आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ यांच्या अभ्यासक्रमांमध्येही त्यांच्या साहित्याचा समावेश करण्यात आला आहे.

नीलम माणगावे यांच्या कथासंग्रहांवर आणि कवितासंग्रहांवर संशोधनही झाले आहे. दोन प्राध्यापकांनी त्यांच्या साहित्यावर एम.फिल. पदवी मिळवली आहे, ही गोष्ट त्यांच्या लेखनातील गहनतेचे आणि समाजभानाचे द्योतक आहे.

नीलम माणगावे या केवळ लेखिका नाहीत, तर एक सशक्त विचारवंत, समाजप्रबोधक आणि साहित्यसेविका आहेत. त्यांचे लेखन केवळ मनोरंजनासाठी नसून, ते वाचकाला अंतर्मुख करणारे, विचारप्रवर्तक आणि प्रेरणादायी आहे. विविध साहित्य प्रकारांत त्यांनी केलेले योगदान, सामाजिक विषयांवरील त्यांची संवेदनशीलता आणि अभ्यासपूर्ण दृष्टिकोन यामुळे त्यांचे नाव मराठी साहित्याच्या भव्य क्षितिजावर दीप्तीमान राहील, यात शंका नाही. त्यांच्या लेखणीचा हा प्रवास भविष्यातही असाच निरंतर आणि प्रेरणादायी राहो, हीच सदिच्छा!

सयाजी वाघमारे - चळवळीतील वैचारिक योद्धा

समाज परिवर्तनाच्या लढ्यात अनेक विचारवंत, लेखक आणि कार्यकर्त्यांनी आपल्या लेखणीच्या माध्यमातून योगदान दिले आहे. या प्रवासात सयाजी वाघमारे यांचे स्थान महत्त्वाचे आहे. त्यांची लेखणी सामाजिक परिस्थितीचे निर्भीड चिंतन करणारी आहे. पँथर चळवळीतून समाजकार्याला प्रारंभ करणाऱ्या वाघमारे यांनी त्या चळवळीतील घडामोडींमध्ये सक्रिय भूमिका घेतली. चळवळीचे विघटन झाल्यानंतर त्यांनी नुसती नाराजी व्यक्त केली नाही, तर ती परिस्थिती आपल्या साहित्यातून विश्लेषणात्मक पद्धतीने मांडली.

सयाजी वाघमारे हे केवळ चळवळीतील एक भाग नव्हते, तर ते त्या चळवळीच्या अंतर्गत प्रवाहांचा सूक्ष्मपणे वेध घेणारे विचारवंत होते. त्यांच्या चिंतनशील वृत्तीमुळे चळवळीतील नेतृत्वाच्या भूमिकेवर त्यांचे सतत लक्ष होते. नेत्यांच्या कार्यपद्धतीतील दोष, चळवळीतील फाटाफूट आणि कार्यकर्त्यांची मानसिकता यांचा त्यांनी प्रगल्भतेने शोध घेतला. नेतृत्व हे फक्त घोषणा देण्यासाठी नसते, तर समुहाच्या मानसिकतेची आणि दिशेची जबाबदारी घेण्यासाठी असते, हा त्यांच्या विचारांचा गाभा होता.

त्यांच्या या अभ्यासू चिंतनातून चळवळीतील विसंगती स्पष्ट झाल्या आणि त्या बदलण्याची आवश्यकता त्यांनी ठामपणे मांडली. ते स्वतःच्या भूमिकेवर ठाम राहणारे, स्पष्ट विचार मांडणारे आणि समाजाला खऱ्या अर्थाने जागं करण्याचा प्रयत्न करणारे लेखक ठरले.

वाघमारे यांच्या लेखणीचा ठसा त्यांच्या विविध पुस्तकांतून उमटतो. त्यांनी कादंबरी, वैचारिक लिखाण आणि पथनाट्याच्या माध्यमातून सामाजिक सत्य स्पष्टपणे मांडले आहे.

सयाजी वाघमारे हे केवळ लेखक नाहीत, तर एक अभ्यासू वक्ता म्हणूनही ते परिचित आहेत. समाजात परिवर्तन घडवून आणण्यासाठी त्यांनी लोकप्रबोधन हे प्रभावी साधन म्हणून वापरले. त्यांच्या भाषणांमध्ये विषयाचा गाढा अभ्यास आणि तर्कशुद्ध मांडणी आढळते. ते केवळ समस्या उलगडून दाखवणारे लेखक नाहीत, तर त्यावर उपाय सुचवणारे विचारवंत आहेत.

त्यांचे संपूर्ण लिखाण आणि विचार समाजासाठी आरसा ठरत आले आहेत. समाजाला जागं करण्यासाठी, प्रस्थापित व्यवस्थेतील विसंगती समजावून देण्यासाठी आणि नव्या पिढीला विचारप्रवृत्त करण्यासाठी त्यांनी शब्दांचा प्रभावी उपयोग केला.

सयाजी वाघमारे यांची लेखणी ही केवळ साहित्यनिर्मिती नाही, तर ती एक चळवळ आहे – समाजाच्या जाणीवांना सळसळून जागं करणारी, अंतर्मुख करणारी आणि परिवर्तनाचा विचार रुजवणारी. त्यांच्या विचारांचे आणि लिखाणाचे मूल्यमापन केवळ साहित्याच्या निकषांवर न करता, समाजपरिवर्तनाच्या प्रभावाच्या दृष्टिकोनातून करणे आवश्यक आहे. त्यांच्या लेखणीचा हा प्रभाव आजही समाजमनावर कोरला जात आहे, आणि भविष्यातही ते समाजाला दिशा देणारे विचारवंत म्हणून कायम स्मरणात राहतील.

सुषमा यशवंत वाडकर या एक संवेदनशील कवयित्री असून त्यांचा जन्म १४ एप्रिल १९४९ रोजी कोल्हापूर जिल्ह्यातील जयसिंगपूर येथे झाला. आपल्या साध्या आणि कृतिशील जीवनशैलीतून त्यांनी साहित्याच्या क्षेत्रात एक वेगळं स्थान निर्माण केलं आहे. पूर्णवेळ गृहिणी असलेल्या सुषमा वाडकर यांनी जीवनातील विविध अनुभव, भावनांचे तरल रंग आणि निसर्गाशी असलेली आत्मीयता आपल्या लेखणीतून साकारली आहे.

त्यांना निसर्ग वाचन, आयुर्वेदाचा अभ्यास, बागकाम, लेखन, कविता रचना, शिवणकाम आणि योगसाधना यांची विशेष आवड आहे. या विविध छंदांमुळे त्यांच्या कवितांमध्ये निसर्गाच्या सौंदर्याची सहज अनुभूती होते. निसर्ग निरीक्षणातून मिळणारी सूक्ष्मता त्यांच्या कवितांमध्ये डोकावते आणि वाचकांच्या मनाला भावते.

‘काजवा’ हा त्यांचा पहिलाच काव्यसंग्रह असून तो त्यांच्या मनाच्या कोमल भावनांचा आरसा आहे. या संग्रहातील कविता साध्या-सोप्या भाषेत असूनही अंतर्मुख करणाऱ्या आहेत. त्यांचा प्रत्येक शब्द, प्रत्येक ओळ हा अंतःकरणातून उमटलेला स्वर वाटतो. काव्याच्या माध्यमातून त्यांनी स्वतःचा आत्मसंवाद वाचकांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न केला आहे. हा काव्यसंग्रह वाचताना वाचकाला त्यांच्या साधेपणातून निर्माण होणारी गोडी, त्यातील आत्मीयता आणि सहजसुंदर भावना यांचा मनमुराद आनंद घेता येतो.

त्यांच्या कवितांमध्ये भावनांचा ओलावा आहे. जीवनातील अनुभव, निसर्गातील सौंदर्य, मानवी नात्यांची वीण आणि सहज संवादाचा प्रयत्न या कविता अधोरेखित करतात. ‘काजवा’ हा केवळ एक संग्रह नसून, तो त्यांच्या अंतरंगातील प्रकाशकिरण आहे. तो कधी मृदू, कधी तीव्र, कधी आनंदी, तर कधी विचारशील स्वरूपात प्रकट होतो. त्यांची प्रत्येक कविता म्हणजे स्वतःशीच केलेला एक संवाद आहे, ज्यात त्यांनी आपले विचार मोकळेपणाने मांडले आहेत.

सुषमा वाडकर यांनी हे लेखन कोणत्याही प्रसिद्धीच्या हेतूने केलेले नाही, तर त्यांचा हा एक स्वान्तसुखाय उपक्रम आहे. त्यांच्या लेखणीतून उमटलेले शब्द केवळ मनोरंजनासाठी नव्हे, तर आत्मसाक्षात्कार आणि आत्ममंथनासाठी प्रेरणा देणारे आहेत. आपल्या विचारांना, भावनांना आणि अनुभवांना त्यांनी लेखणीच्या माध्यमातून जिवंत केले आहे.

सुषमा वाडकर यांचे काव्य हे त्यांच्या आयुष्याच्या सहज सुंदर अनुभवांचे प्रतिबिंब आहे. त्यांनी गृहिणीपदाची जबाबदारी सांभाळतानाही आपल्या सृजनशीलतेला वाव दिला. त्यांच्या कवितांतून स्त्रीजीवन, निसर्ग, संस्कार आणि जीवनातील साध्या-सोप्या आनंदांचे वर्णन दिसते. त्यांचे काव्य हे मनाच्या गाभ्यात जाऊन विचार करायला लावणारे आहे.

‘काजवा’ हा पहिला काव्यसंग्रह असला तरी सुषमा वाडकर यांच्या लेखणीत अजूनही खूप काही साकारण्याची क्षमता आहे. भविष्यात त्यांच्याकडून अधिक साहित्यकृती वाचायला मिळाव्यात, हीच वाचकांची आणि साहित्यरसिकांची अपेक्षा आहे. त्यांच्या लेखणीतील सहजता आणि प्रांजळता त्यांना साहित्यविश्वात एक वेगळी ओळख देईल, यात शंका नाही.

त्यांच्या लेखणीस अनंत शुभेच्छा!

हरीभाऊ रामराव मोरे - साहित्य, शिक्षण आणि समाजकार्यातील एक दीपस्तंभ
---------------------------
माणसाच्या आयुष्यात ज्ञान, संवेदनशीलता, आणि समाजासाठी काहीतरी करून दाखवण्याची आंतरिक ओढ असते, तीच ओढ हरीभाऊ रामराव मोरे यांच्यात दिसून येते. सातारा जिल्ह्यातील टुमदार व चैतन्यशील गाव जानुगडेवाडी या मातीत जन्मलेले हरीभाऊ ७ मार्च १९४८ रोजी या जगात आले आणि आयुष्यभर समाज, शिक्षण व साहित्य या त्रिसूत्री जीवनधारणेचे जणू मूर्तिमंत प्रतीक बनले.

एम.ए., एम.एड. ही उच्च शिक्षणाची शिदोरी घेत, हरीभाऊंनी रयत शिक्षण संस्थेत उपशिक्षक म्हणून आपली शैक्षणिक सेवा सुरू केली. त्यांच्या शिकवण्यातील समर्पण, विद्यार्थ्यांप्रती प्रेम, आणि शैक्षणिक कार्याबद्दलची निष्ठा यामुळे ते केवळ शिक्षक न राहता मार्गदर्शक, पालक, मित्र आणि प्रेरणास्थान बनले.

शिक्षण हेच समाज परिवर्तनाचे प्रभावी साधन मानणाऱ्या हरीभाऊंनी सौ. रजनी मोरे या आपल्या सहचारिणीला शिक्षणासाठी प्रेरित केले. त्यांनी बी.एड. करून रयत शिक्षण संस्थेतच नोकरी मिळवली. हेच हरीभाऊंच्या स्त्रीशिक्षणावरील विश्वासाचे उत्तम उदाहरण आहे.

हरीभाऊ मोरे हे फक्त शिक्षक नव्हते, तर एक अत्यंत संवेदनशील, अभ्यासू आणि सामाजिक जाणीव असलेले लेखक होते. त्यांचे साहित्य विविध स्वरूपात समोर आले आहे. चरित्र, सामाजिक चिंतन, धार्मिक अभ्यास, आणि शैक्षणिक मार्गदर्शन.

हरीभाऊंनी लिहिलेले ‘विषामृत’, ‘मी रजनी मोरे बोलतेय’, ‘आम्ही दोघे आमचे तिघे’ ही चरित्रात्मक पुस्तके फक्त आत्मचरित्रे नसून ती एक पिढीचा अनुभव, मूल्यांची जपणूक आणि संघर्षांची शिदोरी आहेत. जानुगडेवाडी आणि रेठरेहरणाक्ष सारख्या गावांची सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक ओळख जपणारे लेखन म्हणजे गावगाथा आणि जनगाथा यांचा मिलाफ आहे.

त्यांनी लिहिलेल्या ‘आरक्षणाचा राक्षस मराठ्यांच्या मानगुटीवर’, ‘आंदोलने कालची आणि आजची’, ‘भाऊबंदकीचे आम्ही शापित’, ‘शेतकरी नवरा नको ग बाई’ यासारख्या पुस्तके समाजातील वेदनांचे बोलके दस्तऐवज आहेत. ही पुस्तके वाचताना लेखकाची सामाजिक जाण, उपेक्षितांविषयीची सहानुभूती आणि समस्या मांडण्यातील निर्भीडता प्रकर्षाने जाणवते.

त्यांनी दलित, शोषित, पिडीत समाजाविषयी दाखवलेली आपुलकी केवळ लेखणीपुरती मर्यादित राहिली नाही, तर ती त्यांच्या वर्तनात आणि विचारातही प्रत्ययास येते.

संत साहित्याच्या माध्यमातून त्यांनी धर्म, भक्ती आणि जीवनमूल्ये यांचे सुंदर विवेचन केले. मुंडक उपनिषद, संत तुकाराम, संत नामदेव, समर्थ रामदास यांच्यावर केलेले लेखन केवळ अध्यात्मिक नव्हे, तर विचारप्रवर्तक आहे. 'महाराष्ट्राचा भागवत धर्म' हे त्यांचे महत्त्वाचे योगदान धार्मिक समज आणि सामाजिक व्यवहार यामधील समतोल शोधते.

मराठी, हिंदी, इंग्रजी व्याकरण यावरील त्यांचे लेखन विद्यार्थ्यांसाठी अत्यंत उपयोगी ठरते. शिक्षक या भूमिकेची ही विस्तारलेली रूपे म्हणजे एकच उद्दिष्ट, शिक्षणसुलभता.

हरीभाऊंचे व्यक्तिमत्त्व हे मनमिळावू, प्रेमळ, आणि इतरांना मदतीचा हात देणारे आहे. स्वतःचा आणि मुलांचा सुखी संसार ही त्यांच्यासाठी ईश्वरदत्त देणगी आहे, कारण त्यांनी ते आयुष्यभर निष्ठेने जोपासले.

आरोग्यपूर्ण जीवन, चिंतनशील वृत्ती, आणि सामाजिक भान असलेल्या हरीभाऊंचा प्रत्येक श्वास हा समाजाच्या एका व्यापक हितासाठी वाहिलेला दिसतो. त्यांच्या लेखणीतून ठाम विचार, जीवनदृष्टी, आणि संवेदनशील मन व्यक्त होत असते.

हरीभाऊ रामराव मोरे हे एक असामान्य शिक्षक, लेखक, विचारवंत आणि संवेदनशील माणूस आहेत. त्यांच्या लेखणीतून केवळ विचार नाही, तर आयुष्य जगण्याची दिशा मिळते. त्यांच्या सामाजिक, शैक्षणिक, धार्मिक आणि वैयक्तिक साहित्यसंपदेतून एका व्यक्तीने समाजासाठी काय दिले जाऊ शकते, याचे दर्शन होते.

त्यांच्या लेखनाची ओळख ही केवळ लेखांसाठी नसेल, तर ती नव्या पिढीसाठी दीपस्तंभ ठरेल. त्यांच्या सारख्या व्यक्तीमुळेच खऱ्या अर्थाने ग्रामीण महाराष्ट्रात विचारांची, संवेदनशीलतेची आणि शिक्षणाची ज्योत तेवत राहते आहे.

त्यांच्या साहित्यिक वाटचालीस शतशः प्रणाम..!

शब्दांनी माणसाचा अंतरंग उजळवणारे, सामाजिक जाणिवा जागवणारे आणि शिक्षणाच्या क्षेत्रात चार दशके योगदान देणारे साहित्यिक म्हणजेच सुधीर शेरे. एम.ए. (मराठी) आणि बी.एड. ही शैक्षणिक पात्रता लाभलेले शेरे सर सरस्वती सेकंडरी स्कूल, नौपाडा, ठाणे येथे मराठी व इतिहास या विषयांचे शिक्षक म्हणून सलग ३१ वर्षे कार्यरत होते. त्यांनी विद्यार्थ्यांच्या मनात भाषा आणि इतिहास यांची गोडी निर्माण करत असंख्य तरुणांच्या जीवनाला आकार दिला. सध्या ते निवृत्त असूनही त्यांची साहित्यिक वाटचाल अजूनही तेजस्वीपणे सुरू आहे.

सुधीर शेरे हे बहुपरिणामी लेखनकर्ते आहेत. कथा, कविता, निबंध, नाटिका, भारूड, पोवाडा, गोंधळ अशा विविध साहित्यप्रकारांत त्यांनी लेखन केले असून त्यांच्या लेखनात सामाजिक व्यथांचे प्रतिबिंब, तळमळ आणि परिवर्तनाची आस दिसून येते. शालेय सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी त्यांनी लिहिलेल्या संहितांमुळे शेकडो विद्यार्थ्यांनी रंगमंचावर आपली कला सादर केली.

त्यांच्या निबंध लेखनाला राज्यस्तरीय गौरव मिळाला आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या वनविभागाच्या राज्यस्तरीय निबंध स्पर्धेत सलग दोन वर्षे वृत्त स्तर व जिल्हा स्तरावर प्रथम क्रमांक पटकावला. तसेच भारतीय महिला फेडरेशन, ठाणे शाखेच्या निबंध स्पर्धेत व ठाणे महापालिकेच्या ‘स्मार्ट सिटी’ विषयावर झालेल्या स्पर्धेत त्यांना द्वितीय क्रमांकाने गौरवण्यात आले.

त्यांची कथा ‘शिकार’ ही महाराष्ट्रीय समाज समिती नोएडा, दिल्ली आयोजित देशपातळीवरील कथा स्पर्धेत द्वितीय क्रमांकाने सन्मानित झाली. कवितेच्या क्षेत्रातही त्यांनी उल्लेखनीय कामगिरी केली आहे. शिक्षक साहित्य संमेलन संस्था, मुंबई यांच्या राज्यस्तरीय कविता स्पर्धांमध्ये त्यांना २०१३ मध्ये तृतीय, २०१९ मध्ये द्वितीय, तर लेखन स्पर्धेत २०२१ मध्ये द्वितीय क्रमांक मिळाला.

२०१५ साली दलित साहित्य अकादमी, दिल्ली कडून त्यांना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर फेलोशिप पुरस्कार प्राप्त झाला, जो त्यांच्या सामाजिक भानाने युक्त लेखनाचा गौरव आहे.

प्रकाशित ग्रंथसंपदा :

वेस (कवितासंग्रह, २०२१) – मराठी भाषामंडळाचा राज्यस्तरीय पुरस्कार प्राप्त
एक होती गंगा (कथासंग्रह, २०२२)
ओव्या दिनांच्या (कवितासंग्रह, २०२५)

शेरे सर हे शिक्षक म्हणून नववीच्या पाठ्यक्रमासाठी एएलपी उपक्रमात आणि राज्यस्तरावर मराठी विषय तज्ञ म्हणून कार्यरत होते. घटकसंच निर्मिती कार्यशाळांमध्येही त्यांचा सहभाग महत्त्वाचा राहिला आहे.

सुधीर शेरे यांचे लेखन हे केवळ शब्दांचे खेळ नसून ते सामाजिकतेची, अनुभवांची आणि भावनांची अशी गुंफण आहे जी वाचकाच्या मनात दीर्घकाळ ठसते. ते एक असे साहित्यिक शिक्षक आहेत, ज्यांनी पिढ्यांचे विचार घडवले आणि मनाचे मंथन घडवले.

डॉ. शोभा शिरढोणकर – इतिहास, काव्य आणि समाजभान यांची सृजनशील साधना

डॉ. शोभा शिरढोणकर या नावातच एक शिस्तबद्ध अभ्यासक, संवेदनशील कवी आणि सक्रिय सामाजिक कार्यकर्ती यांचा सुंदर संगम दडलेला आहे. एम.ए. आणि पीएचडी ही शैक्षणिक शिखरे पार करत त्यांनी आपल्या संशोधनातून ‘संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीतील स्त्रियांचा सहभाग : एक अभ्यास’ हा महत्त्वपूर्ण प्रबंध साकारला. या विषयाच्या निवडीवरूनच त्यांची इतिहासाकडे पाहण्याची वेगळी दृष्टी स्पष्ट होते. एखाद्या विस्मृतीत गेलेल्या चळवळीला आणि त्या मागे उभ्या असलेल्या स्त्रीशक्तीला त्यांनी शब्दांतून अमर केलं आहे.

त्यामुळेच, पंढरपूरमध्ये भरलेल्या छत्रपती संभाजीराजे साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षस्थानी विराजमान होण्याचा मान त्यांना लाभला, हे त्यांच्याच साहित्यिक आणि बौद्धिक अधिकाराचे प्रतीक म्हणावे लागेल. तसेच त्या अखिल महाराष्ट्र इतिहास परिषदेच्या आजीव सदस्य आहेत, ज्यातून त्यांच्या सातत्यपूर्ण ऐतिहासिक अभ्यासाला आणि संशोधनप्रिय वृत्तीला बळकटी मिळाली आहे.

डॉ. शिरढोणकर यांच्या लेखनसृष्टीत इतिहास आणि कविता यांचा सुरेख मेळ आहे. ब्रह्मगाठ, झाशीची वीरांगना झलकारीबाई, क्रांतिकारी कन्या हौसाताई पाटील आणि अहिंसेच कातळं हे त्यांचे चरित्रग्रंथ आजच्या पिढीला विसरू पाहणाऱ्या संघर्षांची, धैर्यगाथांची आणि माणुसकीच्या वाटेवरील सत्यकथांची नव्याने ओळख करून देतात. हे चरित्रग्रंथ केवळ माहितीपुरते मर्यादित राहत नाहीत, तर ते वाचकाच्या मनाला चिरकाल भिडून राहतात.

या ऐतिहासिक ठेव्याला त्यांनी आपल्या काव्यसंग्रहांतूनही शब्दबद्ध केलं आहे. तरंग, अबोली, रेशीमगाठी या संग्रहांतून त्यांनी मानवी भावना, निसर्ग, स्त्रीमनाचे सूक्ष्म पदर आणि अस्तित्वातील अनेक प्रश्न हळुवारपणे उलगडले आहेत. शब्दांची ही रेशीमगाठच त्यांच्या काव्यस्वरुपाला एक वेगळं सौंदर्य देते. 'काव्यसृष्टी' या संपादित ग्रंथातून त्यांनी इतर कविंनाही मंच दिला आहे. हा त्यांचा सहृदय संपादक म्हणून असलेल्या भानाचा पुरावा आहे.

त्यांच्या संशोधनात्मक आणि ऐतिहासिक लेखांना सातत्याने विविध नियतकालिकांत मानाचं स्थान मिळत आलं आहे. प्रबंध वाचन हा तर त्यांच्या व्यक्तिमत्वाचा अविभाज्य भाग आहे. कारण लेखनापुरतंच त्यांचं संशोधन मर्यादित राहत नाही, तर ते ते ऐकवतात, लोकांपर्यंत पोहोचवतात, चर्चेला वाव देतात आणि इतिहासाला जिवंत ठेवतात.

साहित्य आणि इतिहासाचा हाच प्रवास त्यांनी समाजहिताशीही जोडला आहे. जानकी महिला आणि ह्युमन राईट्स या संस्थांमधून त्या समुपदेशनाचं कार्य करत आहेत. स्त्रियांच्या व्यथा समजून घेताना त्या संवेदनेचा हात पुढे करतात. या कार्यातून त्या शेकडो महिलांच्या आयुष्यात आशेचा नवा किरण फुलवतात.

डॉ. शोभा शिरढोणकर यांचं व्यक्तिमत्व हे अभ्यासक आणि कवी यांच्या मर्यादेत बंदिस्त राहत नाही, तर ते एका जागरूक नागरिकाच्या आणि संवेदनशील मार्गदर्शकाच्या रूपात समाजात वावरतं. इतिहासाचा वारसा, कवितेचा गहिरा भाव, आणि समाजसेवेची बांधिलकी हे तीनही पैलू त्यांच्या सर्जनशील साधनेला एक वेगळंच तेज देतात.

त्यांच्या लेखनातून प्रेरणा घ्या, त्यांच्या संशोधनातून नवा दृष्टिकोन घ्या आणि त्यांच्या सामाजिक कार्यातून माणूस म्हणून माणसाशी नातं जपण्याची उमेद घ्या. हाच त्यांचा खरा वारसा आहे.

डॉ. राजश्री पाटील :– स्त्रीभान, साहित्य आणि समाजसेवेचा अविरत प्रवास

डॉक्टरकी ही केवळ रुग्णोपचारापुरती मर्यादित नसून, ती एक व्यापक सामाजिक जबाबदारी आहे, याची जाणीव ठेवून आपले संपूर्ण जीवन या कार्याला वाहून घेणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे डॉ. राजश्री पाटील.

BAMS (आयुर्वेदाचार्य) ही वैद्यकीय पदवी मिळवून गेली दोन दशके त्या खिद्रापूर-जुगुल या सीमाभागात वैद्यकीय सेवा करत आहेत. पण त्यांचा दृष्टीकोन फक्त औषधोपचारांपुरता मर्यादित नाही; तर स्त्रियांच्या मानसिक आणि शारीरिक व्याधींच्या मुळाशी जाऊन त्यावर उपाय शोधणे, स्त्रीआरोग्याबाबत जागृती निर्माण करणे हा त्यांचा खरा ध्यास आहे.

त्यांच्या लेखनाची दिशा व ताकदही या अनुभवातूनच आकार घेत आहे. ग्रामीण समाजाचे वास्तव, स्त्रीच्या वेदना, तिचे सामर्थ्य आणि वैद्यकीय क्षेत्रातील संघर्ष हे सारे त्यांच्या कथांमध्ये, कवितांमध्ये आणि कादंबऱ्यांमध्ये प्रतिबिंबित होते. ‘तिच्यातली ती’, ‘कथाकंद’, ‘बोचऱ्या सुया’, ‘देहदंश’, ‘कोरोना कॉकटेल’ यांसारखे कथासंग्रह असोत, की ‘ती अजूनही जळत आहे’ हा स्त्रीच्या दाहक वास्तवाचा साक्षीदार ठरलेला कवितासंग्रह सर्वत्र त्यांच्या संवेदनशील, स्त्रीवादी भानाचा ठसा उमटलेला आहे.

‘…आणि चांदणे उन्हात हसले’ या कादंबरीत त्यांनी डॉ. मंदा आणि डॉ. प्रकाश आमटे यांच्या जीवनातील प्रेम-अनुबंध उलगडून समाजसेवेतील त्यागमय वाटचाल वाचकांसमोर ठेवली आहे. ‘सुमनांजली’ व ‘राजोळी’ या चारोळ्यांतून त्यांची काव्यात्म संवेदनशीलता खुलते. तसेच “कोण मोठे? कोण लहान?” हा बालकथासंग्रह व बालकविता संग्रहही प्रकाशनाच्या मार्गावर आहे.

त्यांच्या साहित्याला प्राप्त झालेले सन्मान हे केवळ गौरवचिन्हे नाहीत, तर त्यांच्या लेखनाच्या परिणामकारकतेचे आणि सामाजिक महत्त्वाचे द्योतक आहेत. ‘तिच्यातली ती’ ला मिळालेले पलूस ग्रामीण साहित्य पुरस्कार, अक्षरसागर मंचाचा विशेष ग्रंथ पुरस्कार, संत गाडगेबाबा पुरस्कार, ‘देहदंश’ला मिळालेला ग्रामीण साहित्य संमेलनाचा पुरस्कार, ‘बोचऱ्या सुया’साठी मिळालेला द.म.सा.चा विशेष पुरस्कार हे त्याचे उत्तम उदाहरण आहे. त्याशिवाय पद्मश्री नारायण सुर्वे पुरस्कार, शांता शेळके मानदेशी पुरस्कार, महिला जागृती पुरस्कार, वैद्यकीय सेवा पुरस्कार अशा असंख्य गौरवांनी त्यांच्या साहित्यसेवेची पावती दिली आहे.

डॉ. राजश्री पाटील यांच्या साहित्याचा केंद्रबिंदू म्हणजे स्त्री. तिच्या वेदना, तिचे प्रश्न, तिचा संघर्ष आणि तिचे सबलीकरण. त्यांच्या कथांमधली स्त्री ही बळी ठरलेली नाही, तर प्रश्न विचारणारी, समाजासमोर आरसा धरून उभी राहणारी आणि संघर्षातून नवे आयुष्य उभारणारी आहे.

डॉ. पाटील या डॉक्टर म्हणून ग्रामीण स्त्रियांच्या आरोग्य समस्यांना उपाय शोधतात; लेखिका म्हणून समाजाचे दाहक वास्तव टिपतात; समाजसेविका म्हणून लोकांना सबलीकरणाचा मार्ग दाखवतात. त्यांच्या लेखनात आणि कार्यात एकाचवेळी उपचार, जाणीवा आणि क्रांतीची बीजे दडलेली आहेत.

त्यामुळे त्यांचे व्यक्तिमत्त्व हे केवळ बहुपेडी नाही तर एक प्रेरणादायी चळवळ आहे. जी पुढच्या पिढ्यांना साहित्य आणि समाजकार्यासाठी नवे भान देत राहील.

मराठी साहित्यातील सर्वात मोठं वैशिष्ट्य म्हणजे मातीचा गंध. ही माती केवळ शेतीची नसते; ती शेतकऱ्याच्या घामाची, मजुराच्या मेहनतीची, उपेक्षितांच्या आक्रोशाची आणि प्रेमळ नात्यांच्या नाजूक धाग्यांची असते. या मातीचा गंध आपल्या शब्दांत पकडणारे, साधेपणातूनही गहिरा आशय निर्माण करणारे आणि उपेक्षितांच्या दुःखाला आवाज देणारे लेखक म्हणजे शिवाजी सूर्यवंशी.

सांगली जिल्ह्यातील खानापूर तालुक्यातील मु. पो. विटा (गांधीनगर) या छोट्याशा खेड्यातून आलेले हे लेखक त्यांच्या लेखनातून ग्रामीण समाजाचे जिवंत चित्रण करतात. त्यांची लेखणी कुठेही कृत्रिमतेचा आधार घेत नाही, तर ती थेट मानवी जगण्याच्या रक्त-मांसातून शब्द तयार करते.

शिवाजी सूर्यवंशी हे स्वतःला “ग्रामीण लेखक” म्हणवून घेण्यात अभिमान मानतात. कारण ग्रामीण वास्तव, त्यातील संघर्ष, परंपरा, अन्याय, आशा आणि विश्वास हाच त्यांच्या साहित्याचा गाभा आहे.

त्यांच्या शब्दांतून दिसणारी माणसं ही कल्पनेतली नसून आपल्याभोवती जगणारी खरी माणसं आहेत. शेतकरी, मजूर, विठ्ठलभक्त वारकरी, दलित-मागासांची झुंजणारी कुटुंबं. या सर्वांचं वास्तव ते इतक्या प्रामाणिकपणे शब्दबद्ध करतात की वाचकाला ते आपल्या स्वतःचं जीवन आहे असा भास होतो.

त्यांची 'ढोलगं' ही कादंबरी म्हणजे गावकुसातील संस्कृतीचं आणि जीवनाचं अविस्मरणीय चित्रण आहे. गावागावांत घुमणाऱ्या ढोलग्याच्या आवाजात उत्सवही आहे आणि वेदनाही आहे. लेखकाने यातून एका समाजाची जडणघडण, त्यांचे संघर्ष, नातीगोती, आणि त्यांच्या आशा-अपेक्षा जिवंत केल्या आहेत. ढोलगं ही केवळ कथा नाही, तर ती म्हणजे एका संपूर्ण संस्कृतीचं हृदयस्पर्शी दस्तऐवज आहे.

'मानवतेचे पाईक – निवृत्ती फाळके यांचे जीवनचरित्र' ही कादंबरी म्हणजे एका अद्भुत व्यक्तिमत्त्वाची संघर्षगाथा. जाती-पातीच्या अंधारात जन्मूनही मानवतेचा दीप प्रज्वलित करणाऱ्या निवृत्ती फाळके यांचं जीवन लेखकाने इतक्या ताकदीने शब्दबद्ध केलं आहे की वाचकाला प्रत्येक क्षणी त्यांच्या सोबत चालल्याचा भास होतो.
दारिद्र्य, जातीय उपेक्षा, सामाजिक अन्याय हे सर्व भोगूनही जेव्हा एखादी व्यक्ती समाजासाठी आशेचा किरण ठरते, तेव्हा तिचं जीवन प्रेरणादायी ठरतं. सूर्यवंशींनी या चरित्रात केवळ व्यक्तीचं जीवन सांगितलेलं नाही, तर एका संपूर्ण समाजाची वेदना आणि जिद्द उजागर केली आहे.

*मानवी संवेदना:-* त्यांच्या प्रत्येक वाक्यात मानवी दुःखाला हात लावणारी हळवी जाणीव आहे.

*ग्रामीण बोलीभाषा:-* "ढोलगं" असो किंवा "मानवतेचे पाईक", त्यांच्या भाषेत गावकुसाची माती, ओव्या, म्हणी आणि गावरान शब्द झळकतात. ही भाषा साहित्य अधिक हृदयाला भिडणारी बनवते.

*सामाजिक जाणिवा:-* त्यांच्या साहित्याचा गाभा म्हणजे अन्यायाविरुद्धची लढाई आणि मानवतेचं संरक्षण. ते उपेक्षितांच्या जगण्याचा केवळ आक्रोश मांडत नाहीत, तर आशेचा किरण दाखवतात.

*साधेपणातील गहिरेपणा:-* त्यांच्या लेखनात कोणतेही दिखाऊ शब्द नाहीत. साध्या शब्दांतूनच ते इतकं गहिरं वास्तव मांडतात की वाचक अंतर्बाह्य हलतो.

शिवाजी सूर्यवंशी हे केवळ “लेखक” नाहीत, तर ग्रामीण जीवनाचे संवेदनशील साक्षीदार आहेत. त्यांनी लिहिलेली प्रत्येक कादंबरी ही त्या मातीच्या लोकांची ओळख आहे, ज्यांचा आवाज नेहमी दाबला गेला.

आजच्या काळात जेव्हा साहित्य बहुधा शहरी, अलंकारिक आणि गुळगुळीत होत चाललं आहे, तेव्हा सूर्यवंशींचं लेखन मातीचा खराखुरा वास आणतं. त्यामध्ये माणसाच्या जिवंत संघर्षाची झलक आहे. त्यामुळेच ते वाचकांच्या हृदयाला भिडतं.

शिवाजी सूर्यवंशी यांची लेखणी म्हणजे मानवतेच्या शोधाची लेखणी आहे. “ढोलगं”मधून त्यांनी गावगाड्याचं सांस्कृतिक आणि सामाजिक चित्र रंगवलं, तर “मानवतेचे पाईक”मधून एका सामान्य माणसाला असामान्यत्व बहाल केलं.

त्यांचं लेखन वाचताना आपण केवळ कथा वाचत नाही, तर मातीचा गंध अनुभवतो, उपेक्षितांचे हुंकार ऐकतो, आणि मानवतेचा उजेड पाहतो.

शिवाजी सूर्यवंशी हे नाव म्हणजे ग्रामीण साहित्याचा धगधगता दीपस्तंभ, जो उपेक्षितांच्या जगण्याला शब्द देतो आणि मानवतेच्या मार्गाला प्रकाशमान करतो.

प्रदीप जोशी :- साहित्य-साधनेचा सुगंध
-------------------------------
साहित्याच्या जगात जे लेखक मनापासून, चिकाटीने आणि समर्पणाने लेखन करतात त्यांची वाटचाल एक सुंदर प्रेरणागाथा ठरते. अशाच साहित्यप्रेमी आणि अभ्यासू लेखकांपैकी एक म्हणजे प्रदीप जोशी.

२० एप्रिल १९५७ रोजी जन्मलेले, शिक्षणाने बी.ए., बी.एड. झालेले आणि सेवानिवृत्तीनंतरही लेखनाची अखंड धग जपणारे जोशी सर आज साहित्यविश्वात एक ओळख निर्माण करून आहेत. माध्यमिक विभागाचे पर्यवेक्षक म्हणून काम पाहताना त्यांनी सामाजिक, शैक्षणिक आणि मानवी जीवनातील विविध पैलूंवर सूक्ष्म निरीक्षण केले. हाच अनुभव त्यांच्या लेखणीला सतत धार लावत राहिला.

त्यांचे प्रकाशित साहित्य हे विविधतेचे आणि संवेदनशीलतेचे सुंदर उदाहरण आहे. ‘शॉपीझेन’ या चारोळी संग्रहापासून ते ‘जीवनगाणे’ या कवितासंग्रहापर्यंत, ‘गोष्ट एका बजेटची’ या विनोदी कथासंग्रहापासून ते ‘स्पंदने’ या लेखसंग्रहापर्यंत त्यांचा लेखन प्रवास जीवनातील वेगवेगळे रंग मांडतो. ‘वाचू आनंदे’ या दोन भागांतून त्यांनी वाचकांना तब्बल ५५ पुस्तकांची ओळख करून दिली. यामुळे वाचनप्रेमींसाठी त्यांनी एक अद्वितीय पूल उभारला आहे.

तसेच ‘आर.के. पवार – कहाणी एका ग्रामीण खेळाडूची’ या पुस्तकातून त्यांनी ग्रामीण पार्श्वभूमीतील जिद्दीचा प्रवास मांडला, तर ‘भावना’ या कवितासंग्रहातून त्यांनी अंतर्मनातील कोवळ्या स्पंदनांना शब्दरूप दिले. पत्रकारितेच्या क्षेत्रातही त्यांचा सक्रिय सहभाग राहिला असून ‘माझी पत्रकारिता’ हे पुस्तक याचे द्योतक आहे. ‘देवभूमी’ व ‘Thinkers Bank’ या लेखसंग्रहांतून त्यांचा अभ्यासू आणि चिंतनशील पैलू प्रकर्षाने दिसतो.

त्यांच्या लेखनाला केवळ वाचकांची दाद मिळालेली नाही तर अनेक पुरस्कारांनीही सन्मानित करण्यात आले आहे. कै. वा. वि. भिडे लघुकथा लेखन पुरस्कार (२०२१), ‘बदल’ या कथेस प्रथम पुरस्कार, ‘सकाळ’च्या उत्कृष्ट बातमीदाराचा जिल्हा व विभागीय पुरस्कार, प्रतिभा साहित्यिक पुरस्कार ही त्यांची उल्लेखनीय यशोगाथा आहे. त्याशिवाय राज्यस्तरीय कविता, चारोळी, चित्र-चारोळी स्पर्धांमधील सहभाग, उत्तेजनार्थ व सन्मानपत्रे ही त्यांची सातत्यपूर्ण साहित्यसाधना दर्शवतात.

जोशी सरांचे लेखन हे केवळ छंदापुरते न राहता एक जीवनधारा झाले आहे. संवेदनशीलता, विनोदबुद्धी, सामाजिक भान, अध्ययनशीलता आणि साहित्यिक आकलन यांच्या संगमातून त्यांच्या साहित्यकृती जन्म घेतात. वाचकांना विचार करायला लावणे, त्याचबरोबर हसवणे-रडवणे आणि भावनिक स्तरावर जोडून ठेवणे ही त्यांची ताकद आहे.

आजच्या धावपळीच्या युगात प्रदीप जोशी यांचे लेखन वाचकांना थांबून विचार करण्याची संधी देते. त्यांच्या प्रत्येक पुस्तकातून साहित्याविषयीची खरी निष्ठा आणि “शब्दांप्रतीची श्रद्धा” जाणवते. म्हणूनच ते केवळ लेखक नाहीत, तर शब्दांचे शिल्पकार आहेत. -दिलीप भोसले

मराठी साहित्यविश्वात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात, जी केवळ कविता लिहीत नाहीत; तर त्या कवितांमधून काळाशी संवाद साधतात, माणसाच्या अंतरंगाशी बोलतात आणि ज्ञान-विज्ञान व संवेदना यांमधील दरी सहजपणे भरून काढतात. सतीश सोळांकूरकर हे असेच एक दुर्मिळ, बहुआयामी आणि सृजनशील व्यक्तिमत्त्व आहे.

कोल्हापूर जिल्ह्यातील सोळांकूर या लहानशा गावात जन्मलेले सतीश सोळांकूरकर हे मातीशी नातं जपणारे, पण दृष्टीने व्यापक असलेले साहित्यिक आहेत. ग्रामीण संस्कार, आईकडून मिळालेला वाचनाचा वारसा आणि सभोवतालच्या जीवनातील सूक्ष्म निरीक्षण. या सगळ्याचा सुंदर मिलाफ त्यांच्या लेखनात सातत्याने दिसून येतो.

मुंबई विद्यापीठातून मानसशास्त्र विषयातील पदवी संपादन करून त्यांनी भाभा अणुसंशोधन केंद्र (BARC) या जागतिक दर्जाच्या संशोधन संस्थेत तब्बल अडतीस वर्षे सेवा बजावली. विज्ञानाच्या अतिशय शिस्तबद्ध, काटेकोर आणि तर्कप्रधान वातावरणात कार्य करत असताना देखील त्यांनी आपल्या सर्जनशीलतेला कधीही आटू दिले नाही. उलट, विज्ञान आणि काव्य यांचा संगम त्यांच्या लेखनाला अधिक अर्थपूर्ण आणि खोल बनवत गेला.

हायस्कूलच्या काळापासूनच लेखनाची ओढ लागलेले सोळांकूरकर शाळा-महाविद्यालयीन मासिकांमधून कविता, निबंध लिहीत होते. त्यांचे निबंध वर्गात वाचून दाखवले जात, हीच बाब त्यांच्या लेखनातील प्रभावी संवादक्षमतेची साक्ष देते. उत्कृष्ट वक्ता म्हणून त्यांनी अनेक वक्तृत्व स्पर्धा गाजवल्या आणि पारितोषिके मिळवली. शब्द हा केवळ अभिव्यक्तीचा नव्हे, तर विचार जागवणारा आणि परिवर्तन घडवणारा घटक असतो ही जाणीव त्यांच्या लेखनातून ठळकपणे व्यक्त होते.

आजवर सतीश सोळांकूरकर यांची एकूण अठरा पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत.
यामध्ये..

आठ कवितासंग्रह
एक प्रातिनिधिक कवितासंग्रह
चार ललितलेख संग्रह
दोन बालकवितासंग्रह
तीन संपादित ग्रंथ
असा समृद्ध ग्रंथसंच आहे.

‘पत्रास कारण की…’, ‘एकांताचा दिवा…’, ‘देणेघेणे जीवघेणे…’, ‘तिन्हीसांजेची भुलावण’, ‘विजनातील अंधूक काळोख’, ‘प्रार्थनेची एक ओळ…’ यांसारख्या कवितासंग्रहांतून त्यांनी प्रेम, एकांत, नातेसंबंध, सामाजिक भान आणि मानवी अस्वस्थता यांचे अत्यंत तरल दर्शन घडवले आहे.

ललितलेखांमध्ये ‘सावी’, ‘सावलीचे घरटे’, ‘केशर दिव्यांची माळ’, ‘चंद्रसायीचा साजण’ या संग्रहांतून जीवनातील सूक्ष्म क्षण, आठवणी, माणूसपण आणि आत्मसंवाद यांची हळुवार मांडणी आढळते.

बालसाहित्यातील ‘शाळेमध्ये गाव…’ आणि ‘बल्लू मॉनिटर…’ हे संग्रह त्यांच्या संवेदनशीलतेची आणि बालमन समजून घेण्याच्या क्षमतेची साक्ष देतात.

सतीश सोळांकूरकर यांचे साहित्य केवळ वाचण्यापुरते मर्यादित राहिलेले नाही; तर ते ऐकण्याच्या आणि अनुभवण्याच्या माध्यमातही उतरले आहे. आकाशवाणी मुंबई, कोल्हापूर, सांगली केंद्रांवरून त्यांच्या कविता व ललितगद्यांचे सादरीकरण झाले आहे. तसेच दूरदर्शन, टीव्ही 9 मराठी, झी टीव्ही, कलर्स मराठी, साम टीव्ही या वाहिन्यांवर त्यांच्या कवितावाचनाचे कार्यक्रम झाले.

‘कवितारंग’ (भाग १ व २), ‘हिंदोळा…’, ‘ग्रेसफुल’ या ध्वनिमुद्रिकांनी कवितेला संगीताच्या लयीशी जोडले आहे. भाभा अणुसंशोधन केंद्र आणि मराठी विज्ञान परिषद यांसाठी त्यांनी लिहिलेली शीर्षक गीते ही विज्ञान आणि संस्कृतीच्या मिलाफाची वैशिष्ट्यपूर्ण उदाहरणे आहेत.

सोळांकूरकर हे केवळ सर्जक नाहीत, तर संवेदनशील अनुवादक देखील आहेत. हिंदी, इंग्रजी, मल्याळम, कन्नड, तमिळ अशा विविध भाषांत त्यांच्या कवितांचे अनुवाद झाले आहेत. गेली पंचवीस वर्षांहून अधिक काळ ते आकाशवाणी मुंबईसाठी भारतीय भाषांतील कवितांचे मराठी अनुवाद करीत आहेत.

भारतीय तसेच भारताबाहेरील महत्त्वाच्या कवितांचा मराठी अनुवाद करून त्यांनी मराठी साहित्याला जागतिक जाणिवेची जोड दिली आहे.

८४ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनातील निमंत्रितांच्या कविसंमेलनाचे सूत्रसंचालन, तसेच काव्यरसिक मंडळ डोंबिवलीच्या ५४ व्या वार्षिक संमेलनाचे अध्यक्षपद या जबाबदाऱ्या त्यांनी अत्यंत सन्मानाने पार पाडल्या. याआधी हा मान मंगेश पाडगावकर, शंकर वैद्य, ग्रेस, नारायण सुर्वे यांसारख्या दिग्गजांना लाभलेला होता, ही बाब त्यांच्या साहित्यिक उंचीची साक्ष देते.

जनकवी पी. सावळाराम पुरस्कार, पद्मश्री दया पवार पुरस्कार, भारत सरकार अणुऊर्जा आयोगाचा मेरिटोरियस अवॉर्ड, ज्ञानमाऊली प्रयाग पुरस्कार, सत्यशोधक केशवराव विचारे पारितोषिक, नवरत्न पुरस्कार अशा विविध राज्यस्तरीय व प्रतिष्ठित पुरस्कारांनी त्यांच्या कार्याची दखल घेतली आहे.

सतीश सोळांकूरकर यांचे साहित्य म्हणजे विज्ञानाची शिस्त, मानसशास्त्राची जाण आणि कवितेची कोमलता यांचा अद्भुत संगम आहे. ते शब्दांमधून माणसाला स्वतःकडे पाहायला लावतात, प्रश्न विचारायला शिकवतात आणि तरीही आशेचा एक दिवा हातात देतात.

मराठी साहित्याच्या प्रवाहात त्यांनी आपली स्वतंत्र, शांत, पण खोल अशी वाट निर्माण केली आहे आणि ही वाट अजूनही अनेक संवेदनशील वाचकांना समृद्ध करत राहणार आहे यात शंका नाही.

-दिलीप भोसले

मराठी साहित्याच्या विशाल प्रवाहात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात की, त्यांचे लेखन केवळ शब्दांपुरते मर्यादित राहत नाही, तर ते समाजाच्या जखमांवर औषध ठरते, इतिहासाच्या विस्मरणात गेलेल्या पानांना उजाळा देते आणि पुढील पिढ्यांना वैचारिक दिशा दाखवते. साहित्यरत्न दिनकर विष्णू काकडे हे अशाच दुर्मीळ आणि प्रेरणादायी साहित्यिक व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक आहेत. मिरज शहरातील टिंबर एरिया (म्हैसाळ वेस), जिल्हा सांगली येथे वास्तव्यास असलेले दिनकर विष्णू काकडे यांनी आपल्या संपूर्ण आयुष्याचा प्रवास साहित्य, सामाजिक बांधिलकी आणि बहुजन चळवळीच्या मूल्यांशी घट्ट विणलेला आहे. बी.कॉम (ऑनर्स) शिक्षण पूर्ण करून त्यांनी सांगली जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक लि. सांगली येथे शाखाधिकारी म्हणून सेवा बजावली आणि निवृत्तीनंतरही साहित्यसेवेचा दीप अखंड तेवत ठेवला.

दिनकर काकडे यांचे कार्य केवळ वैयक्तिक लेखनापुरते मर्यादित नसून, त्यांनी साहित्याच्या प्रसारासाठी संस्थात्मक पातळीवर भक्कम काम केले आहे. ते...

साहित्य कला मंडळ, मिरज
सांगली जिल्हा बौद्ध साहित्य सभा, मिरज
नालंदा ग्रंथालय, मिरज
महाराष्ट्र ग्रामीण नाट्यलेखक कलाकार साहित्य परिषद

या संस्थांचे संस्थापक खजिनदार राहिले आहेत. तसेच अखिल भारतीय सत्यशोधक समाजाचे जिल्हा सचिव म्हणून त्यांनी सामाजिक प्रबोधनाचे कार्य प्रभावीपणे पुढे नेले.
माजी सदस्य म्हणून त्यांनी महाराष्ट्र बौद्ध साहित्य सभा, मुंबई येथेही वैचारिक योगदान दिले. सांगली आकाशवाणीवरून कथा, काव्य आणि चिंतन वाचनाद्वारे त्यांनी साहित्य सामान्य माणसांपर्यंत पोहोचवले.

साहित्य कला मंडळ, मिरज यांच्या माध्यमातून त्यांनी अनेक साहित्य संमेलने यशस्वीपणे आयोजित केली. सांगली जिल्हा बौद्ध साहित्य सभेच्या वतीने...

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर व्याख्यानमाला
परिसंवाद
चर्चासत्रे
निबंध स्पर्धा
बौद्ध साहित्य संमेलने

अशा उपक्रमांतून त्यांनी बौद्ध, सत्यशोधक आणि बहुजन विचारसरणीचा प्रसार केला. सत्यशोधक साहित्य संमेलने आणि परिसंवादांमधून त्यांनी सामाजिक प्रश्नांना साहित्याच्या व्यासपीठावर आणले.

दिनकर काकडे यांचे साहित्य म्हणजे कविता, कथा, कादंबरी, नाटक, चरित्र, सामाजिक इतिहास यांचा समृद्ध पट आहे. त्यांच्या लेखनात बहुजन समाजाचे दुःख, संघर्ष, स्त्री-पुरुष समानता, ऐतिहासिक अन्याय आणि मानवतावादी मूल्ये ठळकपणे जाणवतात.
त्यांच्या प्रमुख प्रकाशित साहित्यकृती पुढीलप्रमाणे,

सांजवेल (काव्यसंग्रह – २ आवृत्त्या)
स्वप्नातील स्वप्न (कादंबरी)
वशिला (कथासंग्रह)
ज्ञानज्योती (४ आवृत्त्या)
राजसखी
राष्ट्रमाता रमाई
मावळती किरणे (नाटक)

याशिवाय त्यांनी लिहिलेली भारताच्या सामाजिक इतिहासाला उजाळा देणारी पुस्तके विशेष उल्लेखनीय आहेत...

भारतातील महान स्त्रिया
भारतातील पहिली मुस्लिम शिक्षिका फातिमा शेख
सत्यस्वरूप सगुणाबाई क्षीरसागर
राजमाता भीमाबाई आंबेडकर
भीमा गोरेगाव
बहुजन चळवळीमध्ये मुस्लिमांचे योगदान

फातिमा शेख यांचे चरित्र उर्दू भाषेत लिहून त्यांनी भाषिक आणि सांस्कृतिक सेतू उभारण्याचे कार्य केले. संत कबीर, शूर वीर सरदार शिदनाक, साऊ मावशी, गिरलिंगाचा सुळा यांसारख्या साहित्यकृतींमधून त्यांनी इतिहासातील विस्मरणात गेलेल्या व्यक्तिमत्त्वांना न्याय दिला.

दिनकर विष्णू काकडे यांच्या साहित्य व सामाजिक कार्याची दखल घेत त्यांना राज्य, राष्ट्रीय पातळीवर सुमारे ४० पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. त्यातील काही महत्त्वाचे पुरस्कार पुढीलप्रमाणे,

दीनमित्रकार मुकुंदराव पाटील ग्रंथ पुरस्कार
राजीव गांधी राष्ट्रीय पुरस्कार
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर राष्ट्रीय साहित्य पुरस्कार
महात्मा जोतीराव फुले पुरस्कार
महाकवी वामनदादा कर्डक आदर्श राज्य पुरस्कार
धम्मभूषण पुरस्कार
फातिमा शेख ग्रंथ पुरस्कार

विशेषतः 'राष्ट्रमाता रमाई' या कादंबरीसाठी मिळालेले सर्वोत्कृष्ट कादंबरी व ग्रंथ पुरस्कार हे त्यांच्या लेखनातील वैचारिक गांभीर्याचे द्योतक आहेत.

एकूणच साहित्यरत्न दिनकर विष्णू काकडे यांचे जीवन म्हणजे लेखन, चळवळ आणि सामाजिक जबाबदारी यांचा सुंदर संगम आहे. त्यांनी साहित्याला केवळ सौंदर्याचा अलंकार न मानता, ते सामाजिक परिवर्तनाचे प्रभावी साधन बनवले. बहुजन, बौद्ध आणि सत्यशोधक विचारसरणीला साहित्याच्या माध्यमातून व्यापक व्यासपीठ मिळवून देणे हे त्यांचे मोठे योगदान आहे. आजच्या काळात, जेव्हा साहित्य अनेकदा बाजारू होत चालले आहे, तेव्हा दिनकर काकडे यांचे लेखन मूल्याधिष्ठित, माणूसकेंद्रित आणि इतिहासभान जागवणारे ठरते. म्हणूनच ते केवळ साहित्यिक नाहीत, तर एक जिवंत वैचारिक परंपरा आहेत.