Savitribai Fule
- Author: Dinkar Kakade
- Category: Non-Fiction
- Pages: 340
Price in USD: $6.23
मराठी साहित्यातील चरित्रलेखनाच्या परंपरेत स्त्री-शक्ती, सामाजिक परिवर्तन आणि शिक्षणाच्या क्रांतीचा दीप प्रज्वलित करणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले. या महान व्यक्तिमत्त्वाचे जीवन, कार्य आणि संघर्ष यांचे प्रभावी चित्रण करणारा दिनकर विष्णू काकडे यांचा *“ज्ञानज्योती सावित्रीबाई फुले”* हा चरित्रग्रंथ केवळ साहित्यकृती नसून सामाजिक जागृतीचा दस्तऐवज ठरतो.काकडे यांची लेखनशैली अभ्यासपूर्ण असून त्यांनी केलेले संशोधन आणि प्रत्यक्ष स्थळभेटी यामुळे या चरित्राला ऐतिहासिक आणि भावनिक अशी दुहेरी अधिष्ठाने लाभतात. नायगावपासून पुण्यापर्यंतचा सावित्रीबाईंचा जीवनप्रवास त्यांनी केवळ घटनांमधून नव्हे, तर भावविश्वातून उलगडला आहे. त्यामुळे हे चरित्र वाचकांच्या मनावर खोलवर परिणाम करते.सावित्रीबाईंच्या जीवनातील प्रत्येक टप्पा त्यांचा जन्म, बालपणातील बंडखोर स्वभाव, जोतिराव फुले यांच्याशी विवाह, शिक्षणाची धडपड, शिक्षिका म्हणून उभे राहिलेले व्यक्तिमत्त्व, समाजातील अन्यायाविरुद्धचा संघर्ष हे सर्व प्रसंग काकडे यांनी अत्यंत चित्रमय शैलीत साकारले आहेत. विशेषतः स्त्रीशिक्षणासाठी त्यांनी दिलेली झुंज, समाजाच्या विरोधाला न जुमानता चालविलेली शाळा, विधवांसाठी केलेले कार्य आणि अस्पृश्यांसाठी उभारलेले मानवतेचे दरवाजे, हे सर्व प्रसंग वाचकाला अंतर्मुख करतात.महात्मा जोतिराव फुले आणि सावित्रीबाई यांचे नाते हे केवळ पती-पत्नीचे नसून एका सामाजिक क्रांतीचे सहप्रवासी असे होते. या नात्याची सखोलता, परस्परांचा आदर आणि एकत्रितपणे समाजपरिवर्तनासाठी केलेले कार्य, काकडे यांनी अत्यंत संवेदनशीलतेने मांडले आहे. मामा परमानंद यांच्या पत्रातील उल्लेखातून त्या काळातील धाडसाचे स्वरूप स्पष्ट होते. ब्राह्मण समाजाच्या बालेकिल्ल्यात जाऊन मुलींना शिक्षण देणे म्हणजे खरोखरच “सिंहाच्या गुहेत शिरून त्याची आयाळ पकडण्यासारखे” होते.कादंबरीतील ४१ प्रकरणांमधून सावित्रीबाईंचा संपूर्ण जीवनपट उलगडत जातो. त्यांचा जन्मापासून मृत्यूपर्यंतचा प्रवास हा केवळ वैयक्तिक नाही, तर एका समाजाच्या जागृतीचा प्रवास आहे. १८७७ चा दुष्काळ, सत्यशोधक समाजाची स्थापना, अस्पृश्यांसाठी खुला केलेला हौद, विधवांसाठी आश्रम, शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजात निर्माण केलेली चेतना हे सर्व प्रसंग समाजपरिवर्तनाच्या इतिहासातील मैलाचे दगड ठरतात.काकडे यांच्या लेखनाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची साधी, सुलभ पण प्रभावी भाषा. संवादप्रधान शैलीमुळे प्रत्येक प्रसंग जिवंत होतो. वाचक केवळ वाचत नाही, तर त्या काळात जगू लागतो. सावित्रीबाईंच्या वेदना, त्यांचे धैर्य, त्याग आणि समर्पण यांची अनुभूती वाचकाला होते. हीच या ग्रंथाची खरी ताकद आहे.आजच्या स्त्री-सबलीकरणाच्या आणि शिक्षणाच्या युगात *“ज्ञानज्योती सावित्रीबाई फुले”* हे पुस्तक अधिकच महत्त्वपूर्ण ठरते. कारण हे केवळ इतिहास सांगत नाही, तर वर्तमानाला दिशा देते आणि भविष्याला प्रेरणा देते. स्त्रियांच्या स्वातंत्र्याची, शिक्षणाची आणि समानतेची बीजे किती संघर्षातून रुजली आहेत, याची जाणीव हा ग्रंथ करून देतो.शेवटी असे म्हणता येईल की, दिनकर विष्णू काकडे यांची ही कादंबरी म्हणजे सावित्रीबाईंच्या कार्याला अर्पण केलेली शब्दांची अभिवंदना आहे. ती केवळ एक चरित्रकथा नसून सामाजिक क्रांतीचा प्रकाशस्तंभ आहे. या “ज्ञानज्योती”चा प्रकाश आजही तितकाच तेजस्वी आहे आणि तो येणाऱ्या पिढ्यांना मार्गदर्शन करत राहील यात शंका नाही. -दिलीप भोसले
