Panti

• Author: Subhash Shankar Patil
• Category: Fiction
• Pages: 104

Book Preview

मराठी साहित्यात काही काव्यसंग्रह असे असतात की, त्यांची ओळख केवळ त्यांच्या आशयातून होत नाही, तर त्यांच्या शीर्षकातूनच त्यांच्या संपूर्ण विचारविश्वाची जाणीव होते. कवी सुभाष शंकर पाटील यांचा *‘पणती’* हा काव्यसंग्रह त्यापैकीच एक आहे. ‘पणती’ हा शब्द उच्चारताच डोळ्यांसमोर एक छोटासा दीप उजळतो, स्वतः जळत राहून अंधार दूर करणारा. या शीर्षकातच कवीच्या संपूर्ण जीवनदृष्टीचे आणि काव्यदृष्टीचे सार दडलेले आहे. कारण या संग्रहातील कविता देखील अशाच आहेत; त्या अंधारावर भाष्य करतात, पण त्याच वेळी उजेडाची दिशा दाखवतात.सुभाष शंकर पाटील या कवीने जीवनातील अंधार जवळून अनुभवला आहे. त्यामुळे त्यांच्या कवितांमधून व्यक्त होणारे विचार हे केवळ कल्पनाविलास नसून जीवनाच्या भट्टीतून तयार झालेले अनुभवसिद्ध सत्य आहे. म्हणूनच *‘पणती’* मधील प्रत्येक कविता वाचकाला केवळ विचार करायला लावत नाही, तर अंतर्मुखही करते.या संग्रहाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचा व्यापक आशय. प्रेम, निसर्ग, शेती, ग्रामीण जीवन, सामाजिक विषमता, शिक्षण, मानवी नाती, माणुसकी, बेरोजगारी, संस्कार, मूल्ये आणि बदलत्या समाजजीवनाचे अनेक पैलू या संग्रहात आढळतात. कवीने कोणत्याही एका विषयाच्या चौकटीत स्वतःला मर्यादित ठेवलेले नाही. उलट जीवनाच्या विविध अनुभवांना आपल्या लेखणीतून अभिव्यक्त करण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न केला आहे.कवीच्या व्यक्तिमत्त्वातील शिक्षक आणि शेतकरी हे दोन्ही पैलू या संग्रहात ठळकपणे जाणवतात. शिक्षक म्हणून समाजातील बदल, विद्यार्थ्यांचे भावविश्व, संस्कारांची गरज आणि शिक्षणाचे महत्त्व यांचे त्यांनी संवेदनशील चित्रण केले आहे. त्याच वेळी शेतकरी पुत्र म्हणून त्यांनी शेतीतील संकटे, निसर्गाचा लहरीपणा, कष्टाचे अवमूल्यन आणि शेतकऱ्यांच्या वेदना यांना प्रभावी शब्द दिले आहेत. त्यामुळे त्यांच्या कवितेत वास्तवाचा गहिरा स्पर्श जाणवतो.‘पणती’ मधील अनेक कविता ग्रामीण जीवनाच्या आठवणींनी उजळलेल्या आहेत. गावातील निरपेक्ष प्रेम, माणुसकीची ऊब, शेजारधर्म, नात्यांमधील जिव्हाळा आणि ओल्या मायेचे झरे यांचे अत्यंत हृदयस्पर्शी चित्रण कवीने केले आहे. आधुनिक शहरी जीवनातील कृत्रिमता आणि वाढती संवेदनशून्यता याच्या पार्श्वभूमीवर या कविता अधिकच महत्त्वपूर्ण वाटतात. त्या वाचताना वाचक नकळत आपल्या भूतकाळात, आपल्या गावात आणि आपल्या माणसांमध्ये हरवून जातो.या संग्रहातील कविता सामाजिक भान जपणाऱ्या आहेत. वाढती विषमता, गरिबी, बेरोजगारी, सामान्य माणसाची संघर्षमय धडपड आणि माणुसकीचा होत चाललेला ऱ्हास या विषयांवर कवीने अत्यंत संवेदनशीलतेने भाष्य केले आहे. त्यांच्या कवितेत आक्रोश नाही, पण वेदना आहे; कटुता नाही, पण वास्तव आहे; निराशा नाही, तर परिवर्तनाची आशा आहे. हीच त्यांच्या काव्याची मोठी ताकद आहे.कवीच्या भाषाशैलीबाबत विशेष उल्लेख करावा लागेल. *‘पणती’* मधील भाषा साधी, सरळ आणि सर्वसामान्य वाचकाला सहज समजणारी आहे. शब्दांचा अवडंबर न करता त्यांनी भावनांना प्राधान्य दिले आहे. त्यामुळे कविता थेट मनाशी संवाद साधतात. त्यांच्या शब्दांत कृत्रिमतेचा आभास नसून अनुभवांची प्रामाणिकता आहे. म्हणूनच या कविता वाचकांच्या भावविश्वात सहज प्रवेश करतात.कवीच्या लेखणीतून व्यक्त होणारी संवेदनशीलता ही या संग्रहाची आत्मा आहे. विद्यार्थ्यांच्या भावना असोत, शेतकऱ्यांच्या व्यथा असोत किंवा समाजातील दुर्बल घटकांचे दुःख असो. प्रत्येक ठिकाणी कवीचा मानवी दृष्टिकोन दिसून येतो. जीवनाकडे पाहण्याचा त्यांचा दृष्टिकोन सकारात्मक आहे. ते अंधार दाखवतात, पण त्याचबरोबर प्रकाशाची शक्यताही दाखवतात. त्यामुळे ‘पणती’ हे शीर्षक या संग्रहासाठी अत्यंत समर्पक वाटते.या कवितांमध्ये अनुभवांची समृद्धी आहे. ग्रामीण जीवनाचा अस्सल गंध, शिक्षक म्हणून मिळालेली जीवनदृष्टी, सामाजिक वास्तवाचे भान आणि मानवी मूल्यांवरील निष्ठा या सर्व गोष्टींचा सुंदर संगम येथे दिसतो. प्रत्येक कविता ही कवीच्या जीवनप्रवासातील एखादा अनुभव, एखादी भावना किंवा एखादे चिंतन घेऊन वाचकांसमोर येते.एकूणच, *‘पणती’* हा काव्यसंग्रह आशयसमृद्ध, संवेदनशील आणि मूल्याभिमुख लेखनाचा सुंदर नमुना आहे. या संग्रहातील कविता अंधारात प्रकाशाची दिशा दाखवणाऱ्या आहेत. त्या समाजातील विसंगती दाखवतात, पण त्याच वेळी माणुसकीवरील विश्वासही दृढ करतात. कवी सुभाष शंकर पाटील यांनी आपल्या अनुभवसंपन्न आणि संवेदनशील लेखणीतून जीवनातील विविध पैलूंना शब्दरूप देत वाचकांच्या मनात विचारांची एक उजळणारी पणती प्रज्वलित केली आहे.मराठी काव्यविश्वात *‘पणती’* हा संग्रह केवळ एक साहित्यकृती म्हणून नव्हे, तर माणुसकी, संवेदना आणि जीवनमूल्यांचा दीपस्तंभ म्हणून स्मरणात राहील. कारण या कवितांमधील प्रत्येक शब्द अंधाराला आव्हान देणाऱ्या एका छोट्याशा पणतीप्रमाणे वाचकांच्या अंतःकरणात उजेड पेरत राहतो. - दिलीप भोसले