Khalkhalnara Zhara
- Author: Subhash Shankar Patil
- Category: Fiction
- Pages: 100
Price in USD: $1.59
मराठी कवितेच्या समृद्ध परंपरेत अशी काही काव्यनिर्मिती असते की जी केवळ शब्दांची मांडणी राहत नाही, तर ती जीवनाच्या विविध अनुभवांचा, संवेदनांचा आणि मूल्यांचा अखंड प्रवाह बनते. कवी सुभाष शंकर पाटील यांचा *‘खळखळणारा झरा’* हा कवितासंग्रह अशाच जीवनप्रवाहाचे प्रभावी आणि भावस्पर्शी रूप आहे. जसा डोंगरदऱ्यांतून वाहणारा झरा आपल्या खळखळत्या स्वरांनी परिसराला चेतना देतो, तसाच हा कवितासंग्रह मानवी जीवनातील विविध भावविश्वांना स्पर्श करत वाचकाच्या मनाला समृद्ध करतो. सुभाष शंकर पाटील हे ग्रामीण जीवनाचे बारकाईने निरीक्षण करणारे, समाजातील वास्तवाशी नाळ जुळवून ठेवणारे आणि मानवी संवेदनांना शब्दबद्ध करणारे कवी आहेत. शिक्षक म्हणून दीर्घकाळ कार्यरत राहिल्यामुळे त्यांना समाजजीवनाचा जवळून अभ्यास करण्याची संधी मिळाली. वारकरी संस्कार, धार्मिक वातावरण, समाजकार्याची आवड आणि साहित्यप्रेम या सर्वांचा प्रभाव त्यांच्या लेखनावर स्पष्टपणे जाणवतो. त्यामुळे त्यांच्या कवितेत जीवनाकडे पाहण्याचा सकारात्मक, मानवतावादी आणि मूल्यनिष्ठ दृष्टिकोन दिसून येतो. *‘खळखळणारा झरा’* या संग्रहात एकूण ८५ कविता असून त्यांचा आशय विस्तार अत्यंत व्यापक आहे. भक्ती, निसर्ग, नातेसंबंध, कृषीजीवन, सामाजिक वास्तव, बालविश्व, स्त्रीजीवन, देशभक्ती, मराठी भाषा, प्रेमभावना आणि जीवनमूल्ये अशा विविध विषयांना कवीने स्पर्श केला आहे. त्यामुळे हा संग्रह एका विशिष्ट विषयापुरता मर्यादित राहत नाही; उलट तो संपूर्ण जीवनाचे बहुआयामी दर्शन घडवतो. या संग्रहातील भक्तिरसपूर्ण कविता विशेष लक्ष वेधून घेतात. वारकरी परंपरेचा वारसा लाभलेल्या कवीने विठ्ठलभक्तीला अत्यंत आत्मीयतेने शब्दबद्ध केले आहे. ‘कानडा श्रीहरी’, ‘काया हे मंदिर’, ‘कृपा कर’, ‘दिंडी सोहळा’, ‘देवा तुझ्या दारी’ आणि ‘नामजप’ यांसारख्या कवितांमधून भक्ती ही केवळ धार्मिक कृती नसून जीवन जगण्याची शक्ती आहे, हा संदेश प्रभावीपणे व्यक्त होतो. या कवितांमध्ये अध्यात्मिक ओल आणि भक्तिभावाची प्रामाणिकता अनुभवायला मिळते. नातेसंबंधांवरील कविता या संग्रहाचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. आधुनिक काळात नात्यांमधील वाढता दुरावा, स्वार्थीपणा आणि संवेदनशून्यता याबद्दलची कवीची खंत अनेक कवितांतून व्यक्त होते. ‘माणसांची आटत चाललेली माया’, ‘दुभंगलेले चेहरे’ आणि ‘निर्दयी माणूस’ यांसारख्या कवितांमधून समाजातील बदलत्या मूल्यव्यवस्थेवर भाष्य करताना कवीचा संवेदनशील आणि चिंतनशील दृष्टिकोन स्पष्ट होतो. ही कविता वाचकाला आत्मपरीक्षण करण्यास भाग पाडते. ग्रामीण जीवन आणि कृषिसंस्कृती हे कवीच्या लेखनाचे केंद्रस्थान आहे. ‘आम्ही शेतकरी’, ‘सपान’, ‘गतिमान जीवन’, ‘गरिबीचं चित्र’, ‘चूल’, ‘झोपडी’, ‘भूकबळी’, ‘मेंढपाळ’ आणि ‘वृद्धाश्रम’ यांसारख्या कवितांमधून कवीने ग्रामीण जीवनातील संघर्ष, श्रम, आशा आणि वेदना यांचे अत्यंत वास्तववादी चित्रण केले आहे. या कविता केवळ वर्णनात्मक राहत नाहीत, तर त्या शेतकरी आणि कष्टकरी वर्गाच्या भावविश्वाशी वाचकाला जोडून ठेवतात. बालविश्वाचे चित्रण करणाऱ्या कविता या संग्रहाला वेगळे सौंदर्य प्राप्त करून देतात. ‘धिटूकलीची तक्रार’ आणि ‘बालपणीच्या आठवणी’ यांसारख्या कविता वाचताना बालपणातील निरागसता, खोडकरपणा आणि भावविश्व पुन्हा एकदा जागे होते. या कविता केवळ बालकांसाठी नाहीत, तर प्रत्येक प्रौढ वाचकाला आपल्या हरवलेल्या बालपणाची आठवण करून देतात. मराठी भाषेविषयीचा अभिमान आणि प्रेमही या संग्रहात प्रकर्षाने जाणवते. कवीला मराठी ही केवळ भाषा वाटत नाही; तर ती माणसांना माणसांशी जोडणारा भावबंध वाटते. त्यामुळे मायमराठीवरील कविता भाषेच्या गौरवाबरोबरच सांस्कृतिक अस्मितेची जाणीव करून देतात. स्त्रीविषयक कवितांमध्ये कवीची संवेदनशीलता विशेष उल्लेखनीय आहे. स्त्रीच्या भावविश्वाचा, तिच्या संघर्षाचा आणि तिच्या अंतर्मनातील सूक्ष्म भावनांचा आदरपूर्वक वेध घेण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला आहे. त्यामुळे या कविता सहानुभूती आणि समजुतीच्या भूमिकेतून व्यक्त झालेल्या वाटतात. ‘खळखळणारा झरा’ या संग्रहातील भाषा ही त्याची मोठी जमेची बाजू आहे. साधी, सरळ आणि सहज समजणारी भाषा वापरून कवीने आपल्या भावना व्यक्त केल्या आहेत. त्यामुळे कविता सर्वसामान्य वाचकांपर्यंत सहज पोहोचतात. शब्दांच्या गुंतागुंतीपेक्षा भावनांची प्रामाणिकता आणि आशयाची स्पष्टता यांना त्यांनी अधिक महत्त्व दिले आहे. ही लोकाभिमुखता त्यांच्या कवितेला अधिक प्रभावी बनवते. या संग्रहातील काही कविता उपदेशपर स्वरूपाच्या असल्या तरी त्या जीवनातील अनुभवांमधून आलेल्या असल्यामुळे कृत्रिम वाटत नाहीत. उलट त्या वाचकाला विचार करायला भाग पाडतात. जीवनातील कर्तव्य, श्रम, माणुसकी, नात्यांचे महत्त्व आणि समाजाप्रती असलेली जबाबदारी यांची जाणीव या कवितांमधून सातत्याने व्यक्त होत राहते. एकूणच, *‘खळखळणारा झरा’* हा कवितासंग्रह जीवनाच्या विविध प्रवाहांना एकत्र आणणारा आणि मानवी अनुभवांचे समृद्ध चित्र उभे करणारा संग्रह आहे. भक्तीपासून वास्तवापर्यंत, निसर्गापासून समाजापर्यंत आणि बालपणापासून वृद्धत्वापर्यंतच्या अनेक भावछटा या कवितांमध्ये अनुभवायला मिळतात. कवी सुभाष शंकर पाटील यांनी आपल्या अनुभवसंपन्न लेखणीतून जीवनातील साध्या पण महत्त्वपूर्ण सत्यांना शब्द दिले आहेत. हा संग्रह वाचताना खरोखरच एखाद्या खळखळणाऱ्या झऱ्याच्या काठावर बसल्याचा अनुभव येतो. जिथे प्रत्येक शब्द जीवनाचा स्वर बनतो, प्रत्येक कविता एक अनुभव बनते आणि प्रत्येक भावना मनाच्या खोल कप्प्यांना स्पर्श करून जाते. मराठी कवितेच्या प्रवाहात *‘खळखळणारा झरा’* हा संग्रह निश्चितच संवेदनशीलता, मूल्यनिष्ठा आणि जीवनदृष्टी यांचा एक महत्त्वपूर्ण दस्तऐवज म्हणून स्मरणात राहील. - दिलीप भोसले
