Kunbi
- Author: Subhash Shankar Patil
- Category: Fiction
- Pages: 108
Price in USD: $1.59
मराठी साहित्यात ग्रामीण जीवन, शेतकऱ्यांच्या वेदना, मातीतला संघर्ष आणि माणुसकीचा गंध जपणारे साहित्य नेहमीच वाचकांच्या मनाला स्पर्श करत आले आहे. आधुनिकतेच्या वेगवान प्रवाहात गाव, शिवार, शेती, कष्टकरी माणूस आणि त्याचे दुःख अनेकदा दुर्लक्षित होते; परंतु अशा काळात कवी सुभाष पाटील यांचा *‘कुणबी’* हा कवितासंग्रह ग्रामीण जीवनाचा हृदयस्पर्शी दस्तऐवज म्हणून समोर येतो. हा संग्रह केवळ कवितांचा संच नाही, तर मातीत राबणाऱ्या शेतकरी जगण्याचा भावनिक इतिहास आहे. ‘कुणबी’ या शीर्षकातच संपूर्ण कवितासंग्रहाचे तत्त्वज्ञान सामावलेले आहे. ‘कुणबी’ म्हणजे केवळ शेतकरी नव्हे, तर मातीशी नाळ जुळलेला, घामाने भूमीला फुलवणारा, संकटातही आशेचे बी पेरणारा जीवनयोद्धा. या संग्रहातील कविता वाचताना असे जाणवते की, कवीने स्वतःच्या आयुष्यात अनुभवलेल्या संघर्षांना, गरिबीच्या चटक्यांना आणि ग्रामीण वास्तवाला अत्यंत प्रामाणिक शब्द दिले आहेत. कवी सुभाष पाटील यांचे बालपण डोंगराईच्या कुशीत वसलेल्या हिंगणगाव खुर्द या छोट्याशा गावात गेले. गरिबी, शेतमजुरी, गुराढोरांचे संगोपन, शेतीची कामे आणि शिक्षणासाठी केलेला संघर्ष या सर्व अनुभवांनी त्यांच्या संवेदनशील मनाला आकार दिला. त्यामुळे त्यांच्या कवितेत कृत्रिमता नाही; उलट ती अनुभवांच्या भट्टीतून निघालेली खरीखुरी अभिव्यक्ती आहे. “जगाचा पोशिंदा” म्हणून गौरवला जाणारा शेतकरी प्रत्यक्षात किती असुरक्षित जीवन जगतो, याचे जिवंत चित्रण या कवितांमध्ये दिसते. या संग्रहातील कविता साध्या, सरळ आणि बोलक्या भाषेत लिहिलेल्या आहेत. कवीने अलंकारिक शब्दांचा अतिरेक न करता, थेट मनाला भिडणारी अभिव्यक्ती निवडली आहे. म्हणूनच कविता वाचताना त्या केवळ डोळ्यांपुढे उभ्या राहत नाहीत, तर काळजालाही भिडतात. या कवितांची आणखी एक विशेषता म्हणजे त्यांची चालबद्धता. प्रत्येक कविता गाण्यायोग्य असल्यामुळे त्यात लोकगीतांचा सहज गोडवा जाणवतो. वारकरी संस्कारांचा प्रभाव असल्यामुळे काही कवितांमध्ये अभंगाची ओल, भक्तीची लय आणि अध्यात्मिक भावविश्वही अनुभवायला मिळते. ‘कुणबी’ मधील कविता केवळ शेतकऱ्यांच्या आर्थिक प्रश्नांपुरत्या मर्यादित राहत नाहीत; तर त्या मानवी नात्यांचे, सामाजिक विषमतेचे, बदलत्या ग्रामजीवनाचे आणि संघर्षमय वास्तवाचेही भाष्य करतात. गावाकडील साधेपणा, निसर्गाशी असलेले नाते, परंपरेची जपणूक आणि बदलत्या काळातील विसंगती यांचे चित्रण कवीने प्रभावीपणे केले आहे. शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या, पावसावर अवलंबून असलेली शेती, वाढता खर्च आणि घटते उत्पन्न या विदारक वास्तवामुळे कवीच्या मनात निर्माण झालेली खदखद कवितांमधून तीव्रतेने व्यक्त होते. या कवितासंग्रहात आत्मचरित्रात्मक स्पर्श प्रकर्षाने जाणवतो. कवीने स्वतः अनुभवलेल्या जीवनसंघर्षाला व्यापक सामाजिक संदर्भ दिला आहे. त्यामुळे ही कविता एका व्यक्तीची राहत नाही; तर ती संपूर्ण ग्रामीण समाजाची सामूहिक वेदना बनते. “पाठीवरचं ओझं उतरलेले दिसत नाही” किंवा “आभाळाच्या भरवशावर स्वप्न पेरणारा कुणबी” यांसारख्या प्रतिमा वाचकाच्या मनात दीर्घकाळ रेंगाळतात. कवीच्या संवेदनशीलतेचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी शहर आणि गाव या दोन्ही जीवनप्रवाहांकडे चिकित्सक दृष्टीने पाहिले आहे. उच्च शिक्षणासाठी शहरात गेलेल्या कवीने ग्रामीण जीवनातील प्रामाणिकपणा आणि शहरी जीवनातील कृत्रिमता यातील विरोधाभास जाणिवपूर्वक टिपला आहे. त्यामुळे या कविता केवळ ग्रामीण भावविश्वापुरत्या मर्यादित राहत नाहीत, तर व्यापक सामाजिक वास्तवावर भाष्य करतात. ‘कुणबी’ हा अष्टाक्षरी कवितासंग्रह मराठी कवितेतील एक वेगळा आणि लक्षवेधी प्रयोग ठरतो. अष्टाक्षरी रचनेतील लयबद्धता कवितांना विशेष संगीतात्मकता प्रदान करते. लोककाव्याच्या परंपरेशी जोडलेली ही शैली वाचकाला सहज आपलीशी वाटते. त्यामुळे कविता वाचताना त्या मनात गुणगुणल्या जातात. या संग्रहाच्या मनोगतातूनही कवीचा प्रामाणिकपणा आणि नम्रता प्रकर्षाने जाणवते. स्वतःच्या काव्यप्रवासामागील प्रेरणा, मित्रांचे प्रोत्साहन, पत्नी व कुटुंबीयांचे सहकार्य आणि साहित्यिकांचे मार्गदर्शन याबद्दल त्यांनी व्यक्त केलेली कृतज्ञता त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील माणुसकी अधोरेखित करते. एकूणच, *‘कुणबी’* हा कवितासंग्रह ग्रामीण जीवनाच्या वेदना, संघर्ष, आशा, निसर्ग, संस्कार आणि मानवी संवेदनांचा समृद्ध आविष्कार आहे. ही कविता केवळ वाचण्यासाठी नाही, तर अनुभवण्यासाठी आहे. मातीत राबणाऱ्या शेतकऱ्याच्या आयुष्याला शब्द देणारा हा संग्रह वाचकांच्या मनात दीर्घकाळ घर करून राहतो. मराठी ग्रामीण कवितेच्या परंपरेत *‘कुणबी’* हा संग्रह निश्चितच महत्त्वपूर्ण ठसा उमटवणारा ठरेल, यात शंका नाही. कवी सुभाष पाटील यांनी आपल्या संवेदनशील लेखणीतून ग्रामीण माणसाच्या आयुष्याला जी शब्दप्रतिमा दिली आहे, ती आजच्या काळात अत्यंत महत्त्वाची आणि आवश्यक वाटते. कारण मातीचा सुगंध जपणारे साहित्यच समाजाला आपल्या मुळांची आठवण करून देते. - दिलीप भोसले
