Harvlelya Kathecya Shodhat

• Author: Shitaram Sawant
• Category: Fiction
• Pages: 196

Book Preview

मराठी कथा ही गेल्या काही दशकांत मोठ्या परिवर्तनातून गेली आहे. जागतिकीकरण, बदलती सामाजिक मूल्ये, ग्रामीण जीवनाचे विस्थापन, शेतीची पडझड, नोकरीच्या अस्थिर संधी, तुटत जाणारी नाती आणि अस्तित्वासाठीचा संघर्ष या सर्वांनी मराठी कथेच्या आशयविश्वाला नवे आयाम दिले आहेत. अशा बदलत्या काळात लेखक *सीताराम सावंत* यांचा *‘हरवलेल्या कथेच्या शोधात’* हा कथासंग्रह समकालीन ग्रामीण जीवनाचा अत्यंत अस्सल आणि संवेदनशील दस्तऐवज म्हणून समोर येतो. या संग्रहाचे शीर्षकच वाचकाला अंतर्मुख करते. नेमकी कोणती कथा हरवली आहे? माणसांची, नात्यांची, गावाची, की संवेदनांची? या प्रश्नांची उत्तरे शोधत हा कथासंग्रह वाचकाला एका विलक्षण भावविश्वात घेऊन जातो. ही केवळ दहा कथांची मांडणी नाही; तर हरवत चाललेल्या ग्रामीण जगण्याचा, विस्थापित होत जाणाऱ्या माणुसकीचा आणि बदलत्या काळात तग धरून राहण्याचा एक वेदनादायी प्रवास आहे. सीताराम सावंत यांची कथा ग्रामीण समाजवास्तवातून आकार घेते. त्यांच्या कथांमध्ये कोणतीही कृत्रिमता नाही, नाटकीपणा नाही, अनावश्यक भावनांचा अतिरेक नाही. त्यांच्या पात्रांचे जगणे इतके खरे आहे की वाचकाला ती पात्रे स्वतःच्या गावातील, शेजारील किंवा कुटुंबातीलच वाटतात. या कथांतील माणसे मोठी नायक नाहीत; ती साधी, सामान्य, संघर्ष करणारी, अपयश पचवणारी आणि जगण्यासाठी झगडणारी माणसे आहेत. या संग्रहातील कथांचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची *मानवी संवेदनशीलता* झिरो वायरमन, तासिका तत्त्वावर काम करणारा शिक्षक, शेतीला जोडधंदा करणारा तरुण, बदलत्या व्यवस्थेत हतबल झालेला शेतकरी, नव्या सामाजिक व्यवस्थेच्या कचाट्यात सापडलेली स्त्री ही सर्व पात्रे आपल्या काळाची प्रतिनिधी पात्रे बनतात. त्यांच्या संघर्षातून ग्रामीण भारताच्या बदलत्या चेहऱ्याचे भयावह वास्तव उलगडत जाते. लेखकाने बदलत्या व्यवस्थेच्या शोषणकारी यंत्रणेला अत्यंत नेमकेपणाने पकडले आहे. गाव बदलत आहे, अर्थव्यवस्था बदलत आहे, रोजगाराचे स्वरूप बदलत आहे; पण या बदलाच्या केंद्रस्थानी असलेला सामान्य माणूस अधिकच एकाकी, असुरक्षित आणि हतबल होत चालला आहे. या बदलांचे सामाजिक आणि मानसिक परिणाम सावंत यांच्या कथांमध्ये अत्यंत प्रभावीपणे व्यक्त होतात. विशेषतः या कथांमध्ये स्त्रीजीवनाचे चित्रण उल्लेखनीय आहे. बदलत्या काळात स्त्रीच्या आयुष्यात निर्माण झालेले नवे प्रश्न, तिच्यावर आलेले अदृश्य बंधनांचे ओझे, तिची असुरक्षितता आणि तिची अंतर्गत ताकद यांचे चित्रण अत्यंत संयत आणि वास्तववादी पद्धतीने आले आहे. सावंत यांच्या कथालेखनाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची *कथनशैली*. त्यांच्या कथा वाचताना एखादा अनुभवी कथालेखक आपल्या समोर बसून गोष्ट सांगत आहे, अशी अनुभूती येते. संवाद सहज, नैसर्गिक आणि जीवनाच्या मातीशी जोडलेले आहेत. भाषेतील ग्रामीण गंध, प्रसंगांची साधी पण परिणामकारक उभारणी आणि पात्रांच्या भावविश्वातील सूक्ष्म हालचाली यांमुळे कथा वाचकाच्या मनात दीर्घकाळ रेंगाळत राहतात. या कथांमध्ये कुठेही घोषणाबाजी नाही, विचारांचा बोजडपणा नाही. लेखक आपल्या पात्रांना स्वतः बोलू देतो. त्यांच्या जगण्यातूनच समाजव्यवस्थेचे प्रश्न उभे राहतात. त्यामुळे या कथा केवळ साहित्यकृती राहत नाहीत; तर त्या सामाजिक अभ्यासाचा महत्त्वाचा दस्तऐवज बनतात. विशेष म्हणजे, या कथा २००७ ते २०१९ या काळात लिहिल्या गेल्या असल्या, तरी त्यांतील प्रश्न आजही तेवढेच जिवंत आहेत. उलट, बदलत्या काळात त्यांचे महत्त्व अधिकच वाढले आहे. ग्रामीण समाजातील अस्थिरता, रोजगाराचा प्रश्न, मानवी नात्यांचे बदलते स्वरूप आणि अस्तित्वाची लढाई आजही सुरूच आहे. त्यामुळे या कथा आजच्याही काळाचे भाष्य बनतात. *‘हरवलेल्या कथेच्या शोधात’* हा कथासंग्रह म्हणजे हरवलेल्या संवेदनांचा, हरवलेल्या माणसांचा आणि हरवत चाललेल्या गावाच्या आत्म्याचा शोध आहे. ही माणसांच्या जगण्यातील लहान-मोठ्या वेदनांची, अपूर्ण स्वप्नांची आणि न हार मानणाऱ्या जिद्दीची कहाणी आहे. लेखक सीताराम सावंत यांनी या कथांमधून ग्रामीण जीवनाचे जे शब्दचित्र उभे केले आहे, ते मराठी कथासाहित्यातील एक महत्त्वपूर्ण योगदान मानावे लागेल. हा कथासंग्रह वाचकाला अस्वस्थ करतो, विचार करायला भाग पाडतो आणि शेवटी मनात एक हळवा प्रश्न सोडून जातो. खरे तर हरवलेली कथा कोणाची आहे? गावाची, माणसाची की आपल्या संवेदनांची? याच प्रश्नामुळे हा कथासंग्रह केवळ वाचून संपत नाही; तर तो वाचकाच्या मनात दीर्घकाळ रेंगाळत राहतो आणि तेच कोणत्याही श्रेष्ठ साहित्यकृतीचे खरे यश असते. -दिलीप भोसले