Shitaram Sawant

मराठी साहित्यात ग्रामीण मातीचा गंध, शेतकऱ्यांच्या वेदना, सामान्य माणसाच्या जगण्यातील संघर्ष आणि मानवी नात्यांचे सूक्ष्म पदर अत्यंत प्रामाणिकपणे शब्दबद्ध करणाऱ्या लेखकांमध्ये *सीताराम जगन्नाथ सावंत* यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला तालुक्यातील *इटकी* या ग्रामीण मातीत जन्मलेले आणि वाढलेले सावंत सर यांनी आपल्या आयुष्याचा मोठा प्रवास शिक्षण आणि साहित्य या दोन क्षेत्रांना समर्पित केला आहे.

बी. ई. (Electronics) ही तांत्रिक पदवी संपादन करून त्यांनी रयत शिक्षण संस्थेत शिक्षक म्हणून दीर्घकाळ कार्य केले. शिक्षक म्हणून विद्यार्थ्यांच्या मनात ज्ञानाची ज्योत प्रज्वलित करत असतानाच त्यांच्या मनातला साहित्यिकही सतत जागा होता. सेवानिवृत्तीनंतर त्यांनी शेती, वाचन आणि लेखन या त्रिसूत्रीला जीवनाचे ध्येय मानत आपल्या साहित्यसाधनेला अधिक व्यापक रूप दिले.

त्यांच्या लेखणीतून जन्माला आलेल्या *'नामदार', 'लगीन', 'देशोधडी', 'भुई भुई ठाव दे'* या कादंबऱ्या आणि *'पांढर', 'हरवलेल्या कथेच्या शोधात'* हे कथासंग्रह मराठी साहित्यातील महत्त्वपूर्ण ठेवा मानले जातात. ग्रामीण समाजजीवनातील बदल, माणसांच्या आशा-आकांक्षा, सामाजिक विसंगती आणि अस्तित्वाच्या संघर्षाला त्यांनी अत्यंत वास्तववादी आणि कलात्मक पद्धतीने शब्दबद्ध केले आहे. तसेच *'काव्यार्क'* या काव्यसंपादनाच्या माध्यमातून त्यांनी अनेक साहित्यिकांना एकच मंच उपलब्ध करून दिला आहे.

त्यांच्या साहित्याच्या सामर्थ्याची दखल केवळ वाचकांनीच नव्हे, तर विद्यापीठांनीही घेतली आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी सोलापूर विद्यापीठ आणि स्वामी रामानंद तीर्थ नांदेड विद्यापीठ यांच्या अभ्यासक्रमात त्यांच्या कथा आणि कादंबऱ्यांचा समावेश करण्यात आला आहे. त्यांच्या साहित्यावर तीन विद्यापीठांमध्ये एम.फिल. संशोधन पूर्ण झाले असून, सहलेखकांच्या समवेत त्यांच्या कादंबऱ्यांवर पीएच.डी. स्तरावरही अभ्यास झाला आहे. एखाद्या साहित्यिकासाठी याहून मोठा सन्मान कोणता असू शकतो?

साहित्य क्षेत्रातील त्यांच्या उल्लेखनीय योगदानासाठी त्यांना *जैन फाउंडेशनचा ना. धों. महानोर पुरस्कार*, *भी. ग. रोहमारे पुरस्कार*, *बी. रघुनाथ पुरस्कार*, *ए. पां. रेंदाळकर पुरस्कार*, *दक्षिण महाराष्ट्र साहित्य सभा पुरस्कार*, *मनोरमा साहित्य पुरस्कार*, *शेतकरी साहित्य पुरस्कार*, *बाबा पद्मनजी साहित्य पुरस्कार*, *दीनमित्रकार मुकुंदराव पाटील साहित्य पुरस्कार* यांसह चाळीसपेक्षा अधिक मानाचे पुरस्कार प्राप्त झाले आहेत. शिक्षण क्षेत्रातील त्यांच्या सेवेसाठी त्यांना महाराष्ट्र शासनाचा *आदर्श शिक्षक पुरस्कार* बहाल करण्यात आला आहे. तसेच सन २०२६ मध्ये सोलापूर विद्यापीठातर्फे देण्यात येणारा *ज्येष्ठ लेखक सन्मान पुरस्कार* हा त्यांच्या साहित्यसाधनेचा आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला आहे.

लेखनापुरतेच त्यांचे कार्य मर्यादित राहिले नाही. तर ग्रामीण साहित्य संमेलनांचे अध्यक्षपद, विविध परिसंवाद, चर्चासत्रे, मुलाखती यांमधील सक्रिय सहभाग, प्रमुख नियतकालिकांमधील सातत्यपूर्ण लेखन, दैनिक सकाळच्या सातारा आवृत्तीसाठी सदरलेखन, आकाशवाणी व कम्युनिटी रेडिओवरील त्यांच्या साहित्यकृतींचे प्रसारण या सर्व माध्यमांतून त्यांनी मराठी साहित्याचा विस्तार केला आहे.

विशेष म्हणजे, त्यांनी स्थापन केलेली *'शब्दांगण सांस्कृतिक चळवळ'* ही ग्रामीण भागातील सांस्कृतिक आणि साहित्यिक चैतन्य जागविणारी एक महत्त्वपूर्ण चळवळ ठरली आहे. छोट्या-छोट्या उपक्रमांतून समाजात संवेदनशीलता, वाचन संस्कृती आणि कलात्मक अभिव्यक्ती रुजविण्याचे कार्य ते सातत्याने करत आहेत.

सीताराम जगन्नाथ सावंत हे केवळ कादंबरीकार किंवा कथालेखक नाहीत; तर ते ग्रामीण जीवनाचे तत्त्वचिंतक, समाजमनाचे अभ्यासक आणि माणुसकीच्या मूल्यांवर विश्वास ठेवणारे संवेदनशील साहित्यसाधक आहेत. त्यांच्या लेखणीतून माती बोलते, माणसं जगतात आणि काळाचे वास्तव आपल्या अंतःकरणाला स्पर्श करून जाते.

मराठी साहित्यविश्वाला आपल्या समृद्ध लेखनाने आणि संस्कारक्षम विचारांनी सतत समृद्ध करणाऱ्या या ज्येष्ठ साहित्यिकाला मनःपूर्वक अभिवादन आणि त्यांच्या पुढील साहित्यप्रवासासाठी हार्दिक हार्दिक शुभेच्छा.

-दिलीप भोसले