काही माणसं केवळ आपलं आयुष्य जगत नाहीत; तर ती आपल्या कार्यातून अनेकांच्या आयुष्याला अर्थ देतात. सौ. आरती अनिल लाटणे हे असेच एक संवेदनशील, कर्तव्यनिष्ठ आणि साहित्यिक जाणिवांनी समृद्ध व्यक्तिमत्त्व आहे. एकीकडे गेली पंचवीस वर्षे प्राथमिक शिक्षिका म्हणून विद्यार्थ्यांच्या मनावर संस्कार करण्याचे कार्य आणि दुसरीकडे लेखणीच्या माध्यमातून समाज, स्त्रीजीवन, संत साहित्य, बालविश्व, प्रवास आणि मानवी भावविश्व यांचा वेध घेणारे विपुल साहित्यलेखन. या दोन्ही क्षेत्रांचा सुंदर संगम त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात पाहायला मिळतो.

बी.ए., डी.एड. शिक्षण घेतलेल्या सौ. आरती लाटणे सध्या पार्वती विद्या मंदिर, यड्राव, ता. शिरोळ, जि. कोल्हापूर येथे अध्यापिका म्हणून कार्यरत आहेत. शिक्षणाकडे केवळ पाठ्यपुस्तकातील ज्ञान म्हणून न पाहता, विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा सर्वांगीण विकास घडविणारे प्रभावी माध्यम म्हणून त्या त्याकडे पाहतात. शालेय तसेच सहशालेय उपक्रमांच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांच्या कल्पनाशक्तीला, सर्जनशीलतेला आणि आत्मविश्वासाला चालना देण्यासाठी त्या सातत्याने प्रयत्नशील असतात.

शिक्षिका म्हणून त्यांच्या कार्याचा केंद्रबिंदू ‘विद्यार्थी’ आहे. विद्यार्थ्यांना शिकवणे म्हणजे केवळ अभ्यासक्रम पूर्ण करणे नव्हे, तर त्यांच्या मनातील सुप्त गुणांना ओळखून त्यांना योग्य दिशा देणे, ही त्यांची शिक्षणविषयक भूमिका आहे. विविध प्रशिक्षणांमध्ये प्रशिक्षणार्थी म्हणून सहभागी होताना त्यांनी स्वतःच्या ज्ञानात भर घातलीच; शिवाय 'रिसोर्स पर्सन' म्हणून तालुका आणि जिल्हास्तरावरही कार्य केले आहे. किशोरवयीन मुलींसाठी विशेष मार्गदर्शन आणि त्यांच्यासाठी आवश्यक असलेल्या विषयांवर साहित्यलेखन करून त्यांनी शिक्षणक्षेत्रातील आपली सामाजिक बांधिलकीही जपली आहे.

माता-पालक मेळाव्यांचे आयोजन करून गावातील प्रगतिशील महिलांच्या मुलाखती विद्यार्थ्यांसमोर घडवून आणण्याचा त्यांचा उपक्रम विशेष उल्लेखनीय आहे. अशा उपक्रमातून शिक्षण हे शाळेच्या चार भिंतींपलीकडेही असते, हा विचार त्या प्रत्यक्ष कृतीतून रुजवतात. त्यांच्या उपक्रमशील शैक्षणिक कार्याची विविध ठिकाणी दखल घेऊन त्यांचा गौरव करण्यात आला आहे. परंतु सौ. आरती लाटणे यांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ शिक्षिकेपुरते मर्यादित नाही. तर लेखन आणि वाचन हे त्यांच्या जीवनाचे अविभाज्य भाग आहेत. त्यांच्या लेखणीतून विचार, भावना, अनुभव आणि सामाजिक भान यांचा सुंदर आविष्कार घडतो. त्यांचे लेखन हे केवळ शब्दांची मांडणी नसून, जगण्याकडे संवेदनशील नजरेने पाहण्याचा प्रयत्न आहे.

त्यांची साहित्यसंपदा विविधांगी आहे. ‘सिंहावलोकन’ हा वैचारिक ललित लेखसंग्रह, ‘फुलदरबार’ हा काव्यसंग्रह, ‘मी.....बोलतोय/बोलतेय’ हे स्वगत कथन, ‘अशी लिहावी कथा’ ही मार्गदर्शक पुस्तिका, ‘संत साहित्यातील स्त्रियांचे योगदान’, ‘मायेचं गाठोडं’ हा कथासंग्रह, ‘टेक ऑफ काशीयात्रा’ आणि ‘भरारी’ ही प्रवासवर्णने, ‘कानमंत्र’ या स्वसुरक्षा उपायांवर आधारित कथा आणि ‘काचेच्या पलीकडील आभाळ’ हा बालकवितासंग्रह अशी त्यांच्या साहित्यलेखनाची समृद्ध वाटचाल आहे.

साहित्यलेखनाबरोबरच साहित्यिक चळवळीत सक्रिय सहभाग ही त्यांच्या कार्याची आणखी एक महत्त्वाची बाजू आहे. उज्जेनकर फाउंडेशन, पश्चिम महाराष्ट्र प्रसिद्धी प्रमुख; संवेदना फाउंडेशन, आजरा साहित्य संवेदना कार्यकारिणी सदस्य; आम्ही सिद्ध लेखिका राज्य साहित्य ग्रुप, कोल्हापूर जिल्हाध्यक्षा; अखिल भारतीय शिक्षक कला क्रीडा मंच, पुणे विभागीय उपाध्यक्षा; इंगळी ग्रामीण साहित्य मंच, कार्याध्यक्षा अशा विविध जबाबदाऱ्या त्यांनी समर्थपणे सांभाळल्या आहेत. तसेच अखिल महाराष्ट्र साहित्य मंचाच्या गझल समूहाच्या पंच कमिटीच्या माजी सदस्य म्हणूनही त्यांनी योगदान दिले आहे. त्यांच्या साहित्यिक आणि सामाजिक कार्याची दखल विविध संस्थांनी घेतली असून अनेक मान-सन्मानांनी त्यांना गौरविण्यात आले आहे. ‘फुलदरबार’ या काव्यसंग्रहासाठी गंगाधर न्यूज चॅनलतर्फे साहित्यभूषण पुरस्कार, निसर्ग राजा ग्रुप, मानकापूर (कर्नाटक) यांचा प्रेरणा पुरस्कार, अखिल भारतीय शिक्षक कला क्रीडा मंडळाचा राज्यस्तरीय साहित्य पुरस्कार २०२१, ‘सिंहावलोकन’ या वैचारिक ललित लेखसंग्रहासाठी राज्यस्तरीय ग्रामीण साहित्य संमेलन, इंगळी यांचा राज्यस्तरीय उत्कृष्ट साहित्य पुरस्कार, राष्ट्रीय विणकर सेवा संघाचा विणकर गौरव पुरस्कार २०२२, ‘संत साहित्यातील स्त्रियांचे योगदान’ या लेखनासाठी साहित्य गौरव पुरस्कार २०२३, तसेच देवांग समाज चौंडेश्वरी युवा युती मंच, इचलकरंजी यांचा स्त्री गौरव पुरस्कार २०२३ अशा अनेक पुरस्कारांनी त्यांच्या साहित्यिक कार्याचा गौरव झाला आहे. ‘मायेचं गाठोडं’ या पुस्तकाला संत नामदेव राष्ट्रीय कथा पुरस्कार प्राप्त झाला असून त्यांच्या साहित्यसंपदेला विविध स्तरांवर अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे.

त्यांच्या साहित्यिक प्रवासातील एक विशेष अभिमानाचा क्षण म्हणजे सप्टेंबर २०२३ मध्ये आकाशवाणी कोल्हापूर केंद्रावरून ‘ऐसी अक्षरे रसिके’ या कार्यक्रमांतर्गत सलग पाच दिवस त्यांच्या ललित लेखनाचे त्यांनी स्वतः वाचन केले. त्यांच्या आवाजातून त्यांच्या लेखणीतील भावविश्व रसिकांपर्यंत पोहोचले आणि त्यांच्या साहित्यिक प्रवासाला एक वेगळीच प्रसारणमाध्यमांची ओळख मिळाली.

सौ. आरती लाटणे यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा विचार केला तर त्यांच्या प्रवासामागे केवळ पुरस्कारांची यादी दिसत नाही; तर त्यामागे दिसतो तो सतत शिकत राहण्याचा ध्यास, विद्यार्थ्यांप्रती असलेली आत्मीयता, साहित्यावरील प्रेम आणि समाजाकडे संवेदनशील नजरेने पाहण्याची वृत्ती.

एक शिक्षिका म्हणून त्या विद्यार्थ्यांच्या हातात पुस्तक देतात; एक लेखिका म्हणून त्या वाचकांच्या मनात विचारांचे बीज पेरतात; एक साहित्यिक म्हणून त्या शब्दांना संवेदना देतात; आणि एक संवेदनशील स्त्री म्हणून त्या आपल्या अनुभवांना समाजाच्या जाणिवेशी जोडतात. त्यांच्या लेखणीला अनुभवाची धार आहे, भावनेची ऊब आहे आणि सामाजिक जाणीवेची दिशा आहे. त्यांच्या साहित्यामध्ये स्वतःला व्यक्त करण्याबरोबरच इतरांच्या वेदना, आनंद, संघर्ष आणि स्वप्नांना शब्द देण्याची ताकद आहे. म्हणूनच त्यांची साहित्ययात्रा ही केवळ पुस्तकांच्या प्रकाशनांची यादी नसून एका शिक्षिकेने, एका लेखिकेने आणि एका संवेदनशील माणसाने जगण्याला समजून घेण्याची केलेली सातत्यपूर्ण धडपड आहे. आज पंचवीस वर्षांच्या शैक्षणिक सेवेनंतरही त्यांची वाटचाल थांबलेली नाही. वर्गातील विद्यार्थ्यांपासून साहित्याच्या विशाल विश्वापर्यंत आणि शालेय उपक्रमांपासून सामाजिक-साहित्यिक चळवळीपर्यंत त्या आपल्या परीने योगदान देत आहेत.

शब्दांवर प्रेम करणारी लेखिका, विद्यार्थ्यांवर माया करणारी शिक्षिका आणि समाजाच्या प्रश्नांकडे संवेदनशीलतेने पाहणारी साहित्यिका सौ. आरती अनिल लाटणे यांची ही बहुआयामी ओळख त्यांच्या कार्याला खऱ्या अर्थाने सार्थ ठरवते. त्यांची लेखणी अशीच फुलत राहो, विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यात ज्ञान आणि संस्कारांची ज्योत तेवत राहो आणि त्यांच्या साहित्याचा सुगंध अधिकाधिक वाचकांपर्यंत पोहोचत राहो. त्यांच्या पुढील साहित्यिक आणि शैक्षणिक वाटचालीस मनःपूर्वक शुभेच्छा.

-दिलीप भोसले