मराठी ग्रामीण कादंबरीच्या परंपरेत वास्तववादी आणि संवेदनशील लेखनाची एक मजबूत परंपरा आहे. व्यंकटेश माडगूळकर, शंकर पाटील, आनंद यादव, भालचंद्र नेमाडे यांच्यानंतर ग्रामीण जीवनातील बदलत्या वास्तवाला नव्या सामाजिक संदर्भांसह अभिव्यक्त करणाऱ्या लेखकांमध्ये सीताराम सावंत यांचे नाव विशेषत्वाने घ्यावे लागते. त्यांच्या *‘देशोधडी’* या कादंबरीत ग्रामीण समाजाच्या विस्कटलेल्या आयुष्याचा, बदलत्या मूल्यव्यवस्थेचा आणि जगण्यासाठी चाललेल्या धडपडीचा अत्यंत हृदयस्पर्शी आलेख मांडलेला आहे. ‘देशोधडी’ हा शब्दच मुळात उध्वस्त होणे, घरदार सोडून भरकटणे, अस्तित्व हरवून बसणे या भावनांनी व्यापलेला आहे. कादंबरीचे शीर्षकच तिच्या आशयाची तीव्रता सांगून जाते. गाव, शेती, नाती, परंपरा आणि माणुसकी यांच्या भोवती उभे असलेले जीवन जेव्हा परिस्थितीच्या तडाख्यात कोसळते, तेव्हा माणूस मानसिक, सामाजिक आणि आर्थिकदृष्ट्या कसा देशोधडीला लागतो, याचे प्रभावी चित्रण या कादंबरीत आढळते. सीताराम सावंत यांच्या लेखनाचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची निरीक्षणशक्ती. ग्रामीण भागातील माणसांचे बोलणे, त्यांच्या भावना, दुःख, संघर्ष, आशा आणि अंतर्विरोध ते इतक्या सहजतेने शब्दांत पकडतात की वाचकाला ती पात्रे आपल्या आसपासची वाटू लागतात. ‘देशोधडी’मधील पात्रे काल्पनिक वाटत नाहीत; तर ती आपल्या समाजातूनच आलेली जिवंत माणसे वाटतात. त्यांच्या वेदना वाचकाच्या मनात घर करून राहतात. या कादंबरीत लेखकाने ग्रामीण जीवनातील आर्थिक विषमता, शेतीचे प्रश्न, बदलती सामाजिक रचना, स्थलांतराची अपरिहार्यता आणि माणसाच्या जगण्यासाठीच्या संघर्षाला अत्यंत वास्तववादी पद्धतीने हाताळले आहे. मात्र हे चित्रण कुठेही भाषणबाज किंवा कृत्रिम वाटत नाही. लेखक कथानकाच्या ओघातून आणि पात्रांच्या अनुभवातून वास्तव मांडतो. त्यामुळे कादंबरी वाचताना आपण केवळ कथा वाचत नाही, तर एका काळाचा सामाजिक इतिहास अनुभवत असतो. कादंबरीची भाषा हा तिचा आणखी एक मोठा गुण आहे. ग्रामीण बोलीचा नैसर्गिक वापर, प्रसंगानुरूप संवाद आणि संवेदनशील वर्णनशैली यामुळे कथनाला अस्सलपणा प्राप्त झाला आहे. सावंत यांची भाषा अलंकारिक नसून जीवनाला भिडणारी आहे. ती थेट मनात उतरते. काही प्रसंग इतक्या भावनिक ताकदीने उभे राहतात की वाचक नकळत अंतर्मुख होतो. ‘देशोधडी’ ही केवळ दुःखाची कथा नाही; तर ती माणसाच्या जगण्याच्या जिद्दीचीही कथा आहे. संकटांच्या गर्तेत सापडलेला माणूस तग धरून राहण्याचा प्रयत्न करतो, नाती जपण्याचा प्रयत्न करतो, आणि आशेचा किरण शोधत राहतो. लेखकाने मानवी संघर्षातील ही जिवंत ऊर्जा अत्यंत सूक्ष्मतेने पकडली आहे. सीताराम सावंत यांच्या लेखनात सामाजिक जाणीव आणि साहित्यिक सौंदर्य यांचा सुंदर संगम दिसतो. ‘देशोधडी’ ही कादंबरी त्या अर्थाने केवळ मनोरंजन करणारी साहित्यकृती नाही; तर ती वाचकाला विचार करायला भाग पाडणारी आणि समाजातील वास्तवाशी समोरासमोर उभे करणारी कादंबरी आहे. ग्रामीण जीवन समजून घ्यायचे असेल, बदलत्या समाजरचनेचा अभ्यास करायचा असेल आणि माणसाच्या अस्तित्व संघर्षाचा भावनिक अनुभव घ्यायचा असेल, तर ‘देशोधडी’ वाचणे अत्यावश्यक ठरते. आजच्या वेगाने बदलणाऱ्या काळात माणूस केवळ भौगोलिक अर्थानेच नव्हे, तर भावनिक आणि सांस्कृतिक स्तरावरही देशोधडीला लागत चालला आहे. अशा काळात ही कादंबरी अधिकच महत्त्वाची वाटते. कारण ती आपल्याला माणूस आणि माती यांच्यातील नात्याची आठवण करून देते. ‘देशोधडी’ ही मराठी साहित्यातील ग्रामीण वास्तवाची जिवंत नोंद आहे. अस्वस्थ करणारी, अंतर्मुख करणारी आणि दीर्घकाळ मनात रेंगाळणारी. -दिलीप भोसले