काही पुस्तके आपण वाचतो आणि विसरून जातो. काही पुस्तके वाचताना आपण थांबतो, विचार करतो आणि पुढच्या पानाकडे वळतो. पण काही पुस्तके अशी असतात की, ती संपल्यानंतरही संपत नाहीत. त्यातील एखादा विचार मनात रेंगाळत राहतो, एखादे वाक्य पुन्हा पुन्हा आठवते, एखादी व्यक्तिरेखा आपल्याशी निःशब्द संवाद साधत राहते. लेखिका पुष्पा पाटील लिखित ‘विद्यार्थी देवो भव’ हे अशाच प्रकारचे पुस्तक आहे. हे पुस्तक एका शिक्षिकेच्या अनुभवांचे कथन आहे; पण त्याला केवळ अनुभवकथन म्हणणे म्हणजे त्याची व्याप्ती कमी करणे होईल. हे पुस्तक एका शिक्षिकेने स्वतःच्या आयुष्याकडे, आपल्या विद्यार्थ्यांकडे, शिक्षणव्यवस्थेकडे आणि समाजाकडे पाहून केलेल्या दीर्घ आत्मपरीक्षणाचा दस्तऐवज आहे. हा एका शिक्षकाचा प्रवास आहे; पण त्याच्या पावलांबरोबर संपूर्ण शिक्षणव्यवस्थेचे प्रश्न चालताना दिसतात. या पुस्तकाच्या केंद्रस्थानी एक साधा, पण अत्यंत अर्थपूर्ण मंत्र आहे, ‘विद्यार्थी देवो भव.’ या शब्दांमध्ये लेखिकेच्या संपूर्ण शिक्षकत्वाचे तत्त्वज्ञान सामावलेले आहे. कोल्हापूर जिल्ह्यातील शिरोळ तालुक्यातील अकिवाट या छोट्याशा, सीमाभागातील गावात त्यांचे बालपण गेले. बाहेरील जगाशी संपर्क मर्यादित असला तरी त्यांच्या घरात जीवनाचे विराट विद्यापीठ उघडे होते. त्यांचे वडील आप्पासो बाबू नाईक. शिस्तप्रिय शिक्षक, प्रयोगशील शेतकरी, सामाजिक बांधिलकी जपणारे आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहणारे व्यक्तिमत्त्व. त्यांच्या जीवनातील एक विशेष गुण म्हणजे कामाविषयीची निष्ठा आणि उत्कृष्टतेचा ध्यास. मुलांना शिकवताना आपण किती उपदेश करतो, यापेक्षा आपण स्वतः कसे जगतो, याचा त्यांच्यावर अधिक परिणाम होतो. लेखिकेच्या वडिलांनी हेच करून दाखवले. त्यांनी मुलीच्या मनावर उपदेशांची अक्षरे लिहिली नाहीत; त्यांनी स्वतःच्या आचरणाने संस्कार कोरले. आई इंदुमतीचे व्यक्तिमत्त्व याच्या अगदी वेगळ्या छटेतून येते. संसाराच्या कष्टांमध्येही गोवऱ्या थापताना, भाकऱ्या भाजताना गाणे गुणगुणणारी आई म्हणजे लेखिकेच्या बालमनातील पहिली कलाकार. त्या गुणगुणण्यातून संगीताची आवड निर्माण झाली आणि नकळत एक मोठा संस्कार झाला. कला ही जीवनाला सहन करण्याची आणि सुंदर करण्याची शक्ती आहे. म्हणूनच लेखिकेच्या शिक्षकत्वाची बीजे तिच्या बालपणीच्या घराच्या मातीतच पडलेली दिसतात. ‘विद्यार्थी देवो भव’ या पुस्तकाचे सर्वांत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे शिक्षणाकडे पाहण्याची लेखिकेची व्यापक दृष्टी. आज शिक्षण म्हटले की गुण, टक्केवारी, परीक्षा, रँक, करिअर आणि नोकरी हे शब्द पटकन आपल्या डोळ्यांसमोर उभे राहतात. पण लेखिका या चौकटीवर अस्वस्थपणे प्रश्न उपस्थित करते. आपण मुलांना जगायला शिकवतो आहोत की केवळ परीक्षेला सामोरे जायला? हा प्रश्न पुस्तकाच्या आशयातून वारंवार पुढे येतो. लेखिकेला विद्यार्थ्याचा केवळ बौद्धिक विकास अपेक्षित नाही. तिला त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाचा सर्वांगीण विकास हवा आहे. त्याच्या बुद्धीला विचाराची दिशा हवी, हातांना कामाची सवय हवी आणि हृदयात संवेदनशीलता हवी. यातूनच लेखिकेची Head–Hand–Heart ही त्रिसूत्री पुढे येते. शिक्षणाने डोके विकसित झाले पाहिजे; पण हात निष्क्रिय राहता कामा नयेत. हात काम करू लागले पाहिजेत आणि त्या कामामागे माणुसकीने भरलेले हृदय असले पाहिजे. ही दृष्टी आजच्या शिक्षणव्यवस्थेसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. पुस्तकातील सर्वांत अस्वस्थ करणारा भाग म्हणजे आजच्या शिक्षणव्यवस्थेचे केलेले परीक्षण. मुलांच्या खांद्यावर अपेक्षांचे ओझे ठेवून त्यांना रेसच्या घोड्याप्रमाणे धावायला लावणारे पालक, अभ्यासक्रम पूर्ण करण्याच्या घाईत विद्यार्थ्यांच्या भावविश्वाकडे दुर्लक्ष करणाऱ्या शाळा आणि प्रत्येक गोष्टीचे मोजमाप गुणांच्या पट्टीने करणारी मानसिकता. या सर्वांवर लेखिका अत्यंत संवेदनशीलपणे भाष्य करते. तिला विद्यार्थ्याच्या कमी गुणांपेक्षा त्याच्या मनातील कमी होत चाललेला आत्मविश्वास अधिक धोकादायक वाटतो. कारण कमी गुणांमुळे आयुष्य थांबत नाही; पण आयुष्याविषयीची आशाच संपली तर माणूस आतून कोसळतो. परीक्षेच्या ताणामुळे आणि अपेक्षांच्या ओझ्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्यांचे संदर्भ देताना लेखिकेचा सूर केवळ आक्रोशाचा नाही. तर तो आत्मपरीक्षणाचा आहे. ती प्रश्न विचारते, या मुलांना इतके एकटे कोणी केले? कुटुंबाने? शाळेने? समाजाने? की आपण सगळ्यांनी मिळून? हा प्रश्न वाचकाला स्वस्थ बसू देत नाही. या पुस्तकातील सर्वांत वेदनादायी प्रतिमा म्हणजे भरल्या जगात एकटा पडलेला विद्यार्थी. घर आहे, पण घरपण कमी झाले आहे. आई-वडील आहेत, पण वेळ कमी आहे. शाळा आहे, पण संवाद कमी आहे. मित्र आहेत, पण मन मोकळे करण्यासाठी जागा कमी आहे. खेळण्याचे मैदान आहे, पण वेळ नाही आणि अशा वेळी मुलाचे भावविश्व कुठे जाईल. लेखिका या प्रश्नाचा शोध घेताना शिक्षणाला पुन्हा एकदा माणसाच्या मनाशी जोडण्याचा प्रयत्न करते. विद्यार्थ्याला शिकवण्याआधी त्याला समजून घेणे गरजेचे आहे. त्याच्या डोळ्यांतील चमक आणि त्याच्या डोळ्यांतील पाणी दोन्ही वाचता आले पाहिजे. हीच खरी शिक्षकाची परीक्षा आहे. लेखिकेच्या जीवनातील १९८७ सालचे प्रेरणा प्रबोधन शिबिर हा या प्रवासातील निर्णायक टप्पा ठरतो. पंधरा दिवसांच्या या शिबिराने त्यांच्या शिक्षकत्वाला नवी दिशा दिली. विविध विचारवंतांचा सहवास, त्यांचे जीवनकार्य, त्यांचे विचार आणि त्यांची सामाजिक बांधिलकी यांचा लेखिकेवर खोल परिणाम झाला. यदुनाथ थत्ते, चंद्रकांत शहा, वासुकाका देशपांडे, ग. प्र. प्रधान, राम शेवाळकर, एस. एम. जोशी, बाबा आमटे, पन्नालाल सुराणा, रेणू गावस्कर, अरविंद गुप्ता आणि इतर अनेक व्यक्तिमत्त्वांचा प्रभाव लेखिकेच्या मनावर उमटतो. पण या प्रभावाचा सर्वांत सुंदर पैलू असा की, लेखिका फक्त प्रभावित होत नाही; तर ती कृतीचा संकल्प करते. शिबिराच्या समारोपाला आपण कोणते उपक्रम राबवणार याचा लेखी आराखडा सादर करण्यामागची तिची भूमिका अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. साक्षीदारांसमोर केलेला संकल्प स्वतःला बांधून ठेवतो, ही तिची श्रद्धा आहे आणि त्या संकल्पाच्या बीजाला लगेच अंकुर फुटतो. पुष्पा पाटील यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांची अखंड जिज्ञासा. शिक्षक झाल्यानंतर शिकणे थांबते, अशी त्यांची धारणा नाही. उलट शिक्षक झाल्यावरच खरे शिकणे सुरू होते, असे त्यांच्या कार्यातून जाणवते. शैक्षणिक प्रयोग करणाऱ्या शाळांना भेटी, शिबिरे, परिसंवाद, कार्यशाळा, व्याख्याने, वाचन आणि प्रत्यक्ष अनुभव या सर्वांमधून त्या स्वतःला सतत समृद्ध करीत राहतात. लीलाताई पाटील यांच्या प्रभावाचा त्यांनी केलेला उल्लेख विशेष भावस्पर्शी आहे. गुरूच्या विचारांचे अनुकरण करण्यापेक्षा ते विचार स्वतःच्या कार्यातून साकार करण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला. ‘विद्यार्थी देवो भव’ हे शीर्षक केवळ भावनिक नाही. त्यामागे मोठ्या प्रमाणावर कृती आहे. विविध शिबिरे, वैज्ञानिक खेळण्यांच्या स्पर्धा, व्यक्तिमत्त्व विकास कार्यक्रम, किशोरींसाठी शिबिरे, श्रमसंस्कार, प्रदर्शनं, शिक्षकांसाठी प्रेरणाशिबिरे आणि सृजनात्मक उपक्रम या सगळ्यांमधून लेखिकेने शिक्षणाला वर्गाच्या चार भिंतीबाहेर आणले. त्यांच्या मते विद्यार्थ्याच्या सुप्त गुणांचा शोध घेण्यासाठी त्याला केवळ वही-पुस्तकांच्या चौकटीत ठेवून चालणार नाही. त्याला प्रयोग करावे लागतील. चुका कराव्या लागतील. प्रश्न विचारावे लागतील. कधी अपयशी व्हावे लागेल आणि पुन्हा उभे राहावे लागेल. कारण अपयश टाळणारे शिक्षण नव्हे, तर अपयशानंतर उभे राहण्याची ताकद देणारे शिक्षण आवश्यक आहे. लेखिकेने स्वतःच्या डी. एड्. आणि बी. एड्. या पदव्यांसोबत ‘पोटतिडीक’ ही आणखी एक पदवी जोडली आहे. या एका शब्दात त्यांच्या शिक्षकत्वाचा आत्मा दडलेला आहे. पदवी शिक्षक बनवते; पण पोटतिडीक उत्तम शिक्षक बनवते. पाठ्यपुस्तक शिकवण्यासाठी प्रशिक्षण आवश्यक आहे. पण विद्यार्थ्याच्या मनातील अस्वस्थता जाणण्यासाठी संवेदनशीलता आवश्यक आहे. निकाल वाढवण्यासाठी तंत्रे उपयोगी पडतात; पण विद्यार्थ्याचा आत्मविश्वास वाढवण्यासाठी शिक्षकाचे मन लागते. म्हणूनच ‘पोटतिडीक’ ही या पुस्तकातील केवळ सुंदर प्रतिमा नाही; तर ती लेखिकेच्या शिक्षकधर्माची ओळख आहे. पुस्तकातील एक महत्त्वाचा साहित्यिक गुण म्हणजे लेखिकेची कृतज्ञता. आपल्या जीवनाला आकार देणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीची नोंद त्या मनापासून घेतात. आई-वडील, पती, संस्थापक, गुरूजन, सहकारी, विचारवंत आणि विद्यार्थी. यशस्वी व्यक्ती बहुतेक वेळा स्वतःच्या कर्तृत्वाची कहाणी सांगते; पण लेखिका आपल्या यशाच्या पायाशी उभ्या असलेल्या असंख्य व्यक्तींचे हात शोधते. यामुळे पुस्तकातील ‘मी’ कधीही अहंकारी होत नाही. तर तो ‘मी’ सतत ‘आपण’मध्ये रूपांतरित होत राहतो. हीच या पुस्तकाची भावनिक उंची आहे. लेखिका या पुस्तकाला आपल्या जीवनातील ‘मर्मबंधातील ठेव’ मानते. ही उपमा अत्यंत समर्पक आहे. कारण या पानांमध्ये केवळ घटना नाहीत; त्यात आयुष्यभर साठवलेली ऊब आहे. काही माणसांचे ऋण आहे. काही विद्यार्थ्यांच्या आठवणी आहेत. काही अपयशांचे चटके आहेत. काही यशाचे क्षण आहेत. काही शिबिरांची ऊर्जा आहे. काही गुरूंच्या शब्दांचा प्रकाश आहे आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे एका शिक्षिकेच्या अंतःकरणात विद्यार्थ्यांविषयी साठलेले अथांग प्रेम आहे. म्हणून हे पुस्तक वाचताना आपण केवळ लेखिकेचा भूतकाळ वाचत नाही; तर आपण एका पिढीच्या शिक्षणस्वप्नांचा मागोवा घेतो. ‘विद्यार्थी देवो भव’ची खरी ताकद त्याच्या वर्तमानाशी असलेल्या नात्यात आहे. काळ बदलला आहे. साधने बदलली आहेत. तंत्रज्ञान बदलले आहे. शिक्षणाच्या पद्धती बदलल्या आहेत. पण मुलाच्या मनाला प्रेमाची, समजून घेण्याची आणि स्वीकाराची गरज आजही तशीच आहे. त्यामुळे आजच्या शिक्षकाने स्वतःला विचारावे, मी माझ्या विद्यार्थ्याला किती गुण मिळवून दिले? यापेक्षा मी त्याला जीवनातील एखादे संकट पेलण्याइतके मजबूत केले आहे का? पालकांनी विचारावे, माझ्या मुलाने किती टक्के मिळवले? यापेक्षा माझे मूल आनंदी आहे का? आणि शिक्षणव्यवस्थेने विचारावे, आपण किती उत्तीर्ण विद्यार्थी निर्माण केले. यापेक्षा आपण किती संवेदनशील, स्वावलंबी आणि माणूसपण जपणारे नागरिक घडवले? या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचे धैर्य ‘विद्यार्थी देवो भव’ हे पुस्तक आपल्याला देते. पुष्पा पाटील यांचा १९७१ ते २०१० हा ३९ वर्षांचा प्रवास एका सेवाकाळाची नोंद नाही. तर तो एका विचाराच्या परिपक्वतेचा प्रवास आहे. एका छोट्या गावातील मुलगी शिक्षक बनते. शिक्षक प्रयोगशील बनतो. प्रयोगशील शिक्षक विचारवंतांच्या सहवासात येतो. विचार त्याला अस्वस्थ करतात. अस्वस्थता संकल्पात बदलते. संकल्प कृतीत उतरतो. कृती विद्यार्थ्यांच्या जीवनाला स्पर्श करते आणि त्या स्पर्शातून एक पुस्तक जन्माला येते. ‘विद्यार्थी देवो भव.’ या पुस्तकाचे अंतिम मूल्यांकन एका वाक्यात करायचे झाले तर एवढेच म्हणता येईल, हे पुस्तक शिक्षणाविषयी लिहिलेले नाही; तर ते शिक्षणाच्या मुळाशी असलेल्या माणूसपणाविषयी लिहिलेले आहे. पुष्पा पाटील यांनी आयुष्यभर विद्यार्थ्यांना केवळ शिकवले नाही; तर त्यांनी त्यांच्यातील माणूस शोधण्याचा प्रयत्न केला आणि कदाचित हाच त्यांच्या शिक्षकत्वाचा सर्वांत मोठा विजय आहे. शेवटी पुस्तकाचा आत्मा एका प्रश्नात सामावतो. शिक्षक होणे म्हणजे नेमके काय? तर उत्तर आहे.. एखाद्या विद्यार्थ्याच्या डोळ्यातील स्वप्न आपले मानणे, त्याच्या अपयशात त्याचा हात धरून उभे राहणे, त्याच्या क्षमतेवर त्याच्यापेक्षा आधी विश्वास ठेवणे आणि त्याला इतके बळ देणे की, एक दिवस तो स्वतःच्या आकाशाचा शोध घेईल. हीच ‘विद्यार्थी देवो भव’ची खरी साधना आणि म्हणूनच हे पुस्तक एका शिक्षिकेचे आत्मकथन न राहता शिक्षकधर्माची भावपूर्ण गाथा बनते. या दीपस्तंभाचा प्रकाश पुढच्या पिढीतील शिक्षकांच्या मनात पोहोचला, तर या पुस्तकाचे सार्थक झाले असे म्हणता येईल. -दिलीप भोसले भारतीय चित्रपट लेखक निर्माता दिग्दर्शक