साहित्य म्हणजे केवळ कल्पनाविलास नव्हे; तर साहित्य म्हणजे आपल्या आजूबाजूला घडणाऱ्या जगण्याचा संवेदनशील अन्वयार्थही असतो. माणसांच्या सुख-दुःखांना, नात्यांच्या गुंतागुंतीला, सामाजिक वास्तवाला आणि जीवनातील छोट्या-मोठ्या प्रसंगांना जेव्हा लेखकाची संवेदनशील दृष्टी स्पर्श करते, तेव्हा त्यातून कथा जन्माला येते. सौ. आरती लाटणे यांच्या ‘मायेचं गाठोडं’ या कथासंग्रहाचे वैशिष्ट्य नेमके याच वास्तववादी आणि संवेदनशील लेखनदृष्टीत आहे. ‘मायेचं गाठोडं’ या संग्रहामागची लेखिकेची भूमिका अत्यंत स्पष्ट आहे. कथेला रंजक करण्यासाठी आवश्यक तेवढा कलात्मक बदल, पण वास्तवाशी नाळ कायम. सत्य घटनेवर आधारित कथा लिहिताना लेखकासमोर मोठे आव्हान असते. वास्तव जसेच्या तसे सांगितले तर ते कधी कधी वृत्तांत होऊ शकते; आणि त्यात अतिरंजित कल्पनाविलास मिसळला तर वास्तवाचा गाभाच हरवू शकतो. या दोन टोकांमध्ये साहित्यिक समतोल साधणे आवश्यक असते. आरती लाटणे यांच्या कथांमध्ये हा समतोल साधण्याचा प्रयत्न दिसतो. व्यक्तींची नावे, ठिकाणे किंवा प्रसंगातील संवाद यांमध्ये कथानकाच्या गरजेनुसार केलेले बदल लेखिकेने जाणीवपूर्वक स्वीकारले आहेत. मात्र त्या बदलांमागील अनुभवाचा सत्यांश आणि मानवी भावना कायम ठेवण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्यामुळे या कथा काल्पनिक वाटत नाहीत; तर त्या ‘आपल्या समाजात हे घडू शकते’ अशी जाणीव निर्माण करतात. ‘मायेचं गाठोडं’ हे शीर्षक स्वतःमध्येच या कथासंग्रहाची भावभूमी सूचित करते. माया म्हणजे केवळ आईची माया नाही. माया म्हणजे नात्यांची ऊब, काळजी, त्याग, रागामागची प्रेमभावना, कुणासाठी घेतलेला कठोर निर्णय, कुणाच्या दुःखात उभे राहण्याची वृत्ती आणि कधी कधी दुसऱ्याच्या आयुष्यात बदल घडवून आणण्यासाठी केलेली कठोर कृतीही. या अर्थाने ‘गाठोडे’ हे रूपकही अर्थपूर्ण ठरते. प्रत्येक माणूस आपल्या आयुष्यात आठवणी, नाती, अनुभव, वेदना, आनंद, चुका आणि शिकवणीचे एक अदृश्य गाठोडे घेऊन जगत असतो. लेखिकेने आपल्या कथांमधून अशाच अनेक मानवी अनुभवांची गाठोडी वाचकांसमोर उघडली आहेत. प्रत्येक गाठोड्यात काहीतरी वेगळे आहे. कुठे मायेची ऊब, कुठे वेदना, कुठे संघर्ष, कुठे अन्यायाविरुद्धची लढाई, तर कुठे माणसाला योग्य मार्गावर आणण्यासाठी घेतलेला कठोर निर्णय. या कथासंग्रहातील विशेष उल्लेखनीय पैलू म्हणजे समाजाचे विविध स्तर आणि त्यातील माणूसपण शोधण्याचा प्रयत्न. अमृत महोत्सवाच्या निमित्ताने खरा न्याय मिळालेल्या विधवा स्त्रीचे अविस्मरणीय ध्वजारोहण असो किंवा आपल्या लाडक्या मुलाला वठणीवर आणण्यासाठी स्वतःहून कठोर निर्णय घेणारा बाप असो. या प्रसंगांमध्ये व्यक्तीच्या भावनांबरोबरच समाजाचेही दर्शन घडते. लेखिकेच्या कथा एखाद्या समस्येकडे केवळ बाहेरून पाहत नाहीत. तर त्या समस्येमागील माणसाला शोधतात. विधवा स्त्री म्हणजे केवळ सामाजिक परिस्थितीची बळी ठरलेली व्यक्ती नाही; तर तिच्यात स्वाभिमान, कर्तृत्व आणि संघर्ष करण्याची ताकदही असते. तसेच मुलावर प्रेम करणारा बाप म्हणजे त्याच्या प्रत्येक चुकीकडे दुर्लक्ष करणारा पालक नव्हे.तर कधी कधी खरे प्रेम हे लाड करण्यापेक्षा योग्य वेळी कठोर होण्यात असते. या विरोधाभासातून लेखिका ‘माया म्हणजे नेहमी मृदुता नसते’ हा महत्त्वाचा मानवी अर्थ सूचित करतात. आरती लाटणे यांच्या लेखनातील महत्त्वाची जमेची बाजू म्हणजे भाषेचा सहजपणा. वाचकाला प्रभावित करण्यासाठी शब्दांचा अनावश्यक पसारा न करता प्रसंगाला योग्य शब्द देण्याची त्यांची प्रवृत्ती आहे. त्यामुळे कथांचा वेग टिकून राहतो. लघुकथेसाठी ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. कारण लघुकथेला अवांतर विस्तार परवडत नाही. एखादा अनावश्यक संवाद, एखादा अतिरिक्त प्रसंग किंवा अतिवर्णन कथेला अपेक्षित परिणामापासून दूर नेऊ शकते. लेखिकेने मोजक्या पात्रांमधून आणि नेमक्या प्रसंगांमधून कथानक उभे करण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्यामुळे वाचकाचे लक्ष कथानकाच्या भावनिक केंद्रावर राहते. लघुकथेच्या यशाचे एक महत्त्वाचे गमक म्हणजे तिचा शेवट. कथेचा शेवट वाचकाला आधीच कळला तर कथा केवळ माहिती सांगून थांबते. परंतु शेवटच्या काही ओळी संपूर्ण कथेकडे नव्या नजरेने पाहायला लावतात, तेव्हा कथा मनात अधिक काळ टिकते. आरती लाटणे यांच्या कथांमध्ये अखेरीस सुखद धक्का देण्याचे तंत्र प्रभावीपणे वापरले जाते, या तंत्रामुळे वाचक कथा संपल्यानंतर काही क्षण थांबतो, मागील प्रसंग आठवतो आणि कथेमागचा अर्थ नव्याने समजून घेऊ लागतो. ‘मायेचं गाठोडं’च्या कथांचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे लेखिकेने मनोरंजन आणि प्रबोधन यांच्यात समतोल साधण्याचा प्रयत्न केला आहे. समाजप्रबोधनाच्या नावाखाली कथा जर केवळ उपदेश करू लागली तर तिची साहित्यिक परिणामकारकता कमी होऊ शकते. दुसरीकडे केवळ मनोरंजनासाठी लिहिलेली कथा वाचकाला काही विचार देईलच असे नाही.परंतु आरती लाटणे यांच्या कथांमध्ये प्रसंगातून विचार निर्माण करण्याचा प्रयत्न दिसतो. कथेने उपदेश करायचा नसतो; कथेने अनुभव द्यायचा असतो आणि त्या अनुभवातून वाचकाने स्वतःचा अर्थ शोधायचा असतो. याच दृष्टिकोनातून या कथा पाहिल्या तर त्यांचे सामाजिक महत्त्व अधिक स्पष्ट होते. आरती लाटणे या केवळ लेखिका नाहीत; त्या शिक्षिकाही आहेत. या दोन भूमिका त्यांच्या लेखनाला एक वेगळी संवेदनशीलता देतात. शिक्षकाला माणसांचे वय, स्वभाव, बदलती मानसिकता, कौटुंबिक परिस्थिती आणि सामाजिक वातावरण जवळून पाहावे लागते. विद्यार्थ्यांच्या माध्यमातून कुटुंब आणि समाजातील अनेक स्तर शिक्षकासमोर उलगडत असतात. या निरीक्षणातून आलेली जीवनदृष्टी त्यांच्या कथांना आधार देत असावी, असे त्यांच्या लेखनातून जाणवते. त्यांच्या कथा माणसाला दोषी ठरवण्याआधी त्याची परिस्थिती समजून घेण्याचा प्रयत्न करतात. त्यामुळे त्यांच्यामध्ये न्यायनिवाड्यापेक्षा माणसाला समजून घेण्याची वृत्ती अधिक जाणवते. ‘मायेचं गाठोडं’मध्ये स्त्रीजीवनाचे विविध पदरही महत्त्वाचे ठरतात. स्त्री म्हणजे केवळ त्यागाचे प्रतीक नाही. तिच्या भावनांना, निर्णयांना, स्वाभिमानाला आणि संघर्षाला स्वतंत्र अर्थ आहे. लेखिकेच्या वास्तववादी दृष्टिकोनामुळे स्त्रीच्या जीवनातील प्रश्न भावनिक पातळीवर वाचकापर्यंत पोहोचतात. विशेषतः विधवा स्त्रीला न्याय मिळण्याच्या प्रसंगात सामाजिक प्रतिष्ठा, स्वाभिमान आणि मानवी हक्क यांचे अनेक पदर उलगडतात. स्त्रीच्या दुःखाचे केवळ करुण चित्रण न करता तिच्या सामर्थ्याची जाणीव करून देणे ही या कथांची महत्त्वाची बाजू आहे. या संग्रहाकडे पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते, लेखिका अनुभवांना कथा बनवतात. हा साधा वाटणारा प्रवास प्रत्यक्षात कठीण आहे. अनुभव प्रत्येकाकडे असतात; परंतु त्यातील कथात्मकता ओळखणे, योग्य प्रसंग निवडणे, पात्रांची उभारणी करणे, संवादांना नैसर्गिक ठेवणे आणि शेवटी वाचकाच्या मनात भावनिक प्रतिध्वनी निर्माण करणे ही साहित्यिक प्रक्रिया आहे. आरती लाटणे यांनी ही प्रक्रिया आपल्या पद्धतीने साधण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्यामुळे ‘मायेचं गाठोडं’ हा केवळ घटनांचा संग्रह न राहता अनुभवांचे साहित्यिक रूपांतर ठरतो. या कथासंग्रहाची सर्वात मोठी ताकद कदाचित याच ठिकाणी आहे. तो वाचकाला समाजाकडे पाहायला लावतो आणि त्याच वेळी स्वतःकडेही पाहायला भाग पाडतो. कथेतला एखादा बाप आपल्याला परिचित वाटू शकतो. एखादी आई आपल्या घरची वाटू शकते. एखादी विधवा आपल्या गावातील व्यक्तीची आठवण करून देऊ शकते. एखादा मुलगा आपल्या आसपासच्या एखाद्या तरुणासारखा वाटू शकतो. आणि मग कथा ‘त्यांची’ राहत नाही; ती ‘आपली’ होते. साहित्याच्या परिणामकारकतेचे हेच खरे लक्षण आहे. ‘मायेचं गाठोडं’ हे शीर्षक जसे मायेचे विविध पदर सूचित करते, तसेच हा कथासंग्रह उलगडताना मानवी जीवनाचे अनेक रंग समोर येतात. कुठे नात्यांची ऊब आहे, कुठे संघर्ष आहे, कुठे अन्यायाविरुद्धचा आवाज आहे, कुठे पालकत्वातील कठोरता आहे, कुठे स्त्रीच्या स्वाभिमानाचा प्रश्न आहे, तर कुठे सामान्य माणसाच्या जगण्यातील साधा पण महत्त्वाचा क्षण आहे. या सर्व कथा मिळून तयार होते ती माणूसपणाची एक भावनिक वीण. आरती लाटणे यांच्या कथा वाचताना कृत्रिम भावुकतेपेक्षा अनुभवातून आलेली भावना अधिक प्रभावी ठरते. त्यांची साहित्यिक वाटचाल उत्तरोत्तर अधिकाधिक समृद्ध होत जावो हीच सदिच्छा..! - दिलीप भोसले